برفک دهان نوزاد یکی از شایعترین عفونتهای قارچی در ماههای نخست زندگی است که معمولاً با ایجاد لکههای سفید روی زبان، لثه، سقف دهان یا سطح داخلی گونهها ظاهر میشود. بسیاری از والدین در نگاه اول این لکهها را با باقیمانده شیر اشتباه میگیرند، اما اگر بهراحتی پاک نشوند یا هنگام شیر خوردن باعث بیقراری و ناراحتی نوزاد شوند، احتمال ابتلا به برفک دهان وجود دارد.
اگرچه این عارضه در بیشتر موارد با درمان مناسب بهخوبی کنترل میشود، اما بیتوجهی به آن میتواند تغذیه نوزاد را مختل کرده و احتمال انتقال عفونت بین مادر و کودک در دوران شیردهی را افزایش دهد. در این راهنما از کلینیک دندانپزشکی مدرن، با علائم، علتها، روشهای درمان، راههای پیشگیری و زمان مراجعه به پزشک آشنا خواهید شد.
برفک دهان نوزاد چیست؟
این عارضه نوعی عفونت قارچی است که در اثر رشد بیش از حد قارچی به نام کاندیدا آلبیکنس (Candida albicans) ایجاد میشود. این قارچ بهطور طبیعی در دهان بسیاری از افراد وجود دارد، اما زمانی که تعادل طبیعی میکروارگانیسمهای دهان به هم بخورد، فرصت تکثیر پیدا میکند و باعث ایجاد ضایعات سفیدرنگ میشود.
سیستم ایمنی نوزادان، بهویژه در ماههای نخست زندگی، هنوز بهطور کامل تکامل نیافته است؛ به همین دلیل احتمال بروز این عفونت در آنها بیشتر از کودکان بزرگتر و بزرگسالان است. در بیشتر موارد، این مشکل با درمان مناسب بهخوبی کنترل میشود و عارضه دائمی بر جای نمیگذارد.
برفک معمولاً روی بخشهای مختلف دهان از جمله زبان، سطح داخلی گونهها، لثهها، سقف دهان، لبها و گاهی حلق و پشت گلو ظاهر میشود. برخلاف باقیمانده شیر، پلاکهای ناشی از این عفونت بهراحتی جدا نمیشوند و در صورت پاک کردن ممکن است زیر آنها قرمزی یا خونریزی خفیف مشاهده شود.
شکل ظاهری برفک دهان نوزاد چگونه است؟
یکی از مهمترین سؤالات والدین این است که برفک دهان چگونه دیده میشود و چگونه میتوان آن را از باقیمانده شیر تشخیص داد.
در بیشتر موارد، ظاهر ضایعات ویژگیهای زیر را دارد:
- لکههای سفید یا سفید مایل به کرم روی زبان، لثه یا گونه
- ظاهری شبیه پنیر یا شیر دلمهشده
- چسبندگی به مخاط دهان و پاک نشدن با دستمال مرطوب
- قرمزی بافت زیر ضایعات پس از جدا شدن
- گاهی گسترش لکهها به چند ناحیه مختلف دهان
اگر تنها یک لایه نازک شیر روی زبان وجود داشته باشد، معمولاً پس از تغذیه یا با تمیز کردن ملایم از بین میرود؛ اما پلاکهای قارچی چنین ویژگیای ندارند.
علائم برفک دهان نوزاد
شدت علائم در همه نوزادان یکسان نیست. برخی تنها لکههای سفید دارند، در حالی که برخی دیگر هنگام شیر خوردن بیقرار میشوند یا از تغذیه امتناع میکنند.
علائم شایع شامل موارد زیر است:
- وجود پلاکهای سفید روی زبان، لثه یا داخل گونه
- قرمزی مخاط دهان در اطراف ضایعات
- گریه یا بیقراری هنگام مکیدن شیر
- کاهش تمایل به شیر خوردن
- مکیدن ناقص یا قطع مکرر تغذیه
- بوی نامطبوع دهان در برخی موارد
- خونریزی خفیف در صورت جدا شدن ضایعات
- انتقال قارچ به نوک سینه مادر و ایجاد درد یا سوزش هنگام شیردهی
در موارد شدید، ممکن است ضایعات به بخشهای عمقیتر دهان یا حلق نیز گسترش پیدا کنند و بلع را برای نوزاد دشوارتر سازند.
علت برفک دهان نوزاد چیست؟
پس از آشنایی با ماهیت این عارضه، مهمترین سؤال والدین این است که چرا دهان نوزاد برفک میزند؟ عامل اصلی این مشکل، رشد بیش از حد قارچی به نام کاندیدا آلبیکنس (Candida albicans) است. این قارچ بهطور طبیعی در دهان بسیاری از افراد وجود دارد، اما زمانی که تعادل میکروارگانیسمهای دهان به هم بخورد، فرصت رشد پیدا کرده و پلاکهای سفیدرنگ ایجاد میکند.
از آنجا که سیستم ایمنی نوزادان، بهویژه در ماههای ابتدایی زندگی، هنوز بهطور کامل تکامل نیافته است، احتمال ابتلا به این عفونت قارچی نسبت به کودکان بزرگتر بیشتر خواهد بود.
جدول زیر مهمترین دلایل بروز این عارضه را نشان میدهد:
| توضیح | علت |
| سیستم دفاعی نوزاد هنوز قدرت کافی برای کنترل رشد قارچها را ندارد و همین موضوع احتمال ابتلا را افزایش میدهد. | تکامل نیافتن سیستم ایمنی |
| آنتیبیوتیکها علاوه بر باکتریهای مضر، باکتریهای مفید دهان را نیز کاهش میدهند و زمینه رشد قارچ را فراهم میکنند. | مصرف آنتیبیوتیک توسط نوزاد یا مادر |
| اگر مادر به عفونت قارچی واژن مبتلا باشد، ممکن است هنگام تولد، قارچ به دهان نوزاد منتقل شود. | انتقال قارچ هنگام زایمان طبیعی |
| باقی ماندن قارچ روی وسایل تغذیه، احتمال آلودگی مجدد را افزایش میدهد. | استفاده از شیشه شیر یا پستانک غیراستریل |
| باقی ماندن شیر در دهان یا رعایت نکردن بهداشت دهان، محیط مناسبی برای رشد قارچ ایجاد میکند. | مرطوب ماندن طولانی دهان |
| نوزادان نارس یا مبتلا به بعضی بیماریهای زمینهای بیشتر در معرض این عارضه قرار دارند. | ضعف ایمنی ناشی از برخی بیماریها |
در بسیاری از موارد، تنها یک عامل باعث ایجاد بیماری نمیشود و ترکیب چند عامل، زمینه رشد قارچ را فراهم میکند.
تشخیص این عفونت قارچی در نوزادان چگونه انجام میشود؟
تشخیص برفک دهان نوزاد معمولاً برای پزشک دشوار نیست و در بیشتر موارد با معاینه دهان انجام میشود. پزشک رنگ، محل و شکل ضایعات سفید را بررسی میکند و آنها را از باقیمانده شیر یا سایر بیماریهای دهان تشخیص میدهد.
گاهی والدین تصور میکنند هر لکه سفیدی روی زبان نشانه برفک است، در حالی که باقیمانده شیر معمولاً بهراحتی پاک میشود؛ اما پلاکهای ناشی از قارچ به سطح مخاط چسبیدهاند و تلاش برای جدا کردن آنها ممکن است باعث قرمزی یا خونریزی خفیف شود.
در موارد غیرمعمول یا زمانی که ضایعات به درمان پاسخ ندهند، پزشک ممکن است برای بررسی دقیقتر احتمال برفک دهان نوزاد نمونه کوچکی از ضایعه را آزمایش کند، اما این کار در اغلب نوزادان ضروری نیست.
یکی از پرتکرارترین سوالات کاربران این است: از کجا بفهمیم برفک است یا شیر؟
| باقیمانده شیر | برفک | ویژگی |
| آسان | سخت | پاک شدن |
| ندارد | ممکن است | خونریزی |
| ندارد | دارد | درد |
| بیشتر روی زبان | زبان، گونه، سقف دهان | محل |
| نازک | ضخیم و پنیرمانند | ظاهر |
برفک دهان نوزاد دو ماهه؛ چرا در این سن شایعتر است؟
یکی از عبارتهایی که والدین زیاد جستجو میکنند، برفک دهان نوزاد دو ماهه است. این موضوع اتفاقی نیست؛ زیرا در دو تا سه ماه نخست زندگی، سیستم ایمنی کودک هنوز در حال تکامل است و توانایی کمتری برای کنترل رشد قارچها دارد.
علاوه بر این، در این سن نوزاد تقریباً تمام تغذیه خود را از شیر دریافت میکند و تماس مداوم دهان با شیشهشیر یا سینه مادر، در صورت رعایت نشدن بهداشت، میتواند شرایط را برای رشد قارچ مناسبتر کند.
البته این عارضه تنها به نوزادان دو ماهه محدود نیست و ممکن است در هفتههای اول یا حتی چند ماه بعد نیز دیده شود؛ بنابراین سن بهتنهایی معیار تشخیص نیست و علائم بالینی اهمیت بیشتری دارند.
آیا این عفونت قارچی بین مادر و نوزاد منتقل میشود؟
قارچ کاندیدا میتواند بین مادر و نوزاد در دوران شیردهی منتقل شود. اگر نوک سینه مادر دچار عفونت قارچی باشد، ممکن است نوزاد نیز آلوده شود و برعکس، نوزاد مبتلا نیز میتواند قارچ را به مادر منتقل کند.
به همین دلیل، اگر پزشک وجود عفونت را در هر دو نفر تشخیص دهد، معمولاً درمان همزمان مادر و نوزاد را توصیه میکند تا از عود مجدد بیماری جلوگیری شود.
عوارض درمان نکردن برفک دهان نوزاد
اگرچه این بیماری معمولاً با درمان مناسب بهبود پیدا میکند، اما بیتوجهی به آن میتواند مشکلاتی برای نوزاد ایجاد کند. مهمترین عوارض عبارتاند از:
- درد و ناراحتی هنگام شیر خوردن
- کاهش اشتها و بیقراری نوزاد
- مکیدن ضعیف سینه یا شیشه شیر
- کاهش دریافت شیر و در نتیجه اختلال در افزایش وزن
- انتقال قارچ بین دهان نوزاد و نوک سینه مادر در دوران شیردهی
- عود مکرر بیماری در صورت درمان ناقص یا رعایت نکردن بهداشت وسایل تغذیه
- گسترش عفونت در نوزادانی که سیستم ایمنی بسیار ضعیفی دارند (نادر)
نکته مهم این است که مشاهده پلاکهای سفید بهتنهایی همیشه نشانه شدت بیماری نیست؛ برخی نوزادان با ضایعات کوچک نیز هنگام تغذیه درد زیادی احساس میکنند، در حالی که برخی دیگر با وجود پلاکهای وسیع، علائم خفیفی دارند.
بنابراین تصمیم درباره درمان باید توسط پزشک و بر اساس وضعیت بالینی نوزاد انجام شود.
آیا این عفونت قارچی خودبهخود برطرف میشود؟
در بعضی نوزادان با سیستم ایمنی سالم، ضایعات خفیف ممکن است بهمرور کاهش پیدا کنند؛ اما این موضوع به معنای بینیاز بودن از معاینه پزشکی نیست. تشخیص اینکه لکههای سفید ناشی از قارچ هستند یا علت دیگری دارند، تنها با بررسی پزشک امکانپذیر است.
همچنین اگر نوزاد هنگام شیر خوردن بیقرار باشد، وزنگیری مناسبی نداشته باشد یا ضایعات در حال گسترش باشند، نباید منتظر بهبود خودبهخود ماند. درمان بهموقع، علاوه بر کاهش علائم، از انتقال عفونت به مادر و عود مجدد آن نیز جلوگیری میکند.
درمان برفک دهان نوزاد؛ آیا درمان قطعی امکانپذیر است؟
درمان این عارضه به شدت بیماری، سن نوزاد و وضعیت عمومی او بستگی دارد. در موارد خفیف، پزشک ممکن است تنها رعایت بهداشت دهان و ضدعفونی وسایل تغذیه را توصیه کند؛ اما اگر ضایعات گسترده باشند یا نوزاد هنگام شیر خوردن درد و بیقراری داشته باشد، معمولاً داروهای ضدقارچ تجویز میشوند.
نکته مهم این است که درمان قطعی قارچ دهان نوزاد تنها با از بین بردن قارچ و حذف عامل زمینهای امکانپذیر است. بنابراین مصرف خودسرانه دارو یا قطع زودهنگام درمان میتواند باعث بازگشت مجدد بیماری شود.
✦ بیشتر بدانید: بررسی علمی مدیریت دردهای عصبی دندانی در منابع دانشگاهی
“Oral thrush is caused by a yeast infection, typically from the overgrowth of Candida albicans, a naturally occurring fungus that lives in our bodies.
When yeast cultures are off-balance with the healthy bacteria in our body, Candida can live on breasts, nipples, breast milk, and in a baby’s mouth.“
ترجمه بالینی: برفک دهان ناشی از عفونت قارچی است که معمولاً از رشد بیش از حد کاندیدا آلبیکنس، قارچی که به طور طبیعی در بدن ما زندگی میکند، ناشی میشود.
وقتی تعادل کشت مخمر با باکتریهای سالم بدن ما به هم میخورد، کاندیدا میتواند روی سینه، نوک سینه، شیر مادر و دهان کودک زندگی کند.
داروهای ضدقارچ خوراکی یا موضعی
رایجترین روش درمان، استفاده از داروهای ضدقارچی است که پزشک با توجه به سن و شرایط نوزاد تجویز میکند. این داروها مستقیماً رشد قارچ را مهار کرده و به از بین رفتن ضایعات کمک میکنند.
مدت و نحوه مصرف دارو باید دقیقاً مطابق دستور پزشک باشد؛ حتی اگر لکههای سفید زودتر از بین بروند، قطع خودسرانه درمان ممکن است باعث عود مجدد بیماری شود.
درمان همزمان مادر در دوران شیردهی
اگر مادر دچار عفونت قارچی نوک سینه باشد، درمان تنها نوزاد کافی نخواهد بود؛ زیرا قارچ میتواند هنگام شیردهی بین مادر و کودک منتقل شود.
در چنین شرایطی، پزشک ممکن است برای هر دو نفر درمان مناسب در نظر بگیرد تا چرخه انتقال قارچ متوقف شود و احتمال بازگشت بیماری کاهش یابد.
ضدعفونی وسایل تغذیه
شیشهشیر، سرشیشه، پستانک، دندانگیر و هر وسیلهای که با دهان کودک تماس دارد باید بهطور مرتب شسته و ضدعفونی شود.
در غیر این صورت، قارچ ممکن است روی این وسایل باقی بماند و پس از پایان درمان دوباره وارد دهان نوزاد شود.
رعایت بهداشت دهان نوزاد
اگرچه نوزاد هنوز دندان ندارد، اما تمیز نگه داشتن دهان اهمیت زیادی دارد. پزشک ممکن است توصیه کند پس از تغذیه، لثهها و داخل دهان با گاز استریل مرطوب یا پارچه تمیز و نرم بهآرامی پاک شوند تا باقیمانده شیر کاهش پیدا کند.
این کار باید بسیار ملایم انجام شود و نباید باعث آسیب مخاط دهان شود.
پرهیز از درمانهای خودسرانه
گاهی والدین به توصیه اطرافیان از موادی مانند عسل، گلاب، جوش شیرین یا داروهای گیاهی برای درمان استفاده میکنند.
این روشها نهتنها جایگزین درمان پزشکی نیستند، بلکه در برخی موارد ممکن است باعث تحریک مخاط دهان، انتقال آلودگی یا تأخیر در درمان شوند. به همین دلیل، استفاده از هر نوع دارو یا درمان خانگی باید تنها با نظر پزشک انجام شود.
درمان برفک دهان نوزاد چقدر طول میکشد؟
مدت بهبودی به عوامل مختلفی مانند شدت بیماری، پاسخ بدن به درمان و رعایت توصیههای پزشکی بستگی دارد. در بسیاری از نوزادان، علائم طی چند روز کاهش پیدا میکنند، اما معمولاً لازم است دوره درمان تا پایان ادامه یابد تا قارچ بهطور کامل از بین برود. اگر پس از چند روز درمان، ضایعات تغییری نکنند یا حتی گستردهتر شوند، لازم است نوزاد دوباره توسط پزشک معاینه شود.
همچنین در صورت قطع زودهنگام دارو، ضدعفونی نکردن وسایل تغذیه یا درمان نشدن همزمان مادر، احتمال عود بیماری افزایش پیدا میکند.
نکات مهم برای پیشگیری از عفونت قارچی دهان در نوزادان
اگرچه همیشه نمیتوان از بروز برفک دهان نوزاد جلوگیری کرد، اما رعایت چند نکته ساده میتواند احتمال ابتلا یا عود آن را تا حد زیادی کاهش دهد. پیشگیری، بهویژه در نوزادانی که سابقه این عفونت را دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
پستانک، سرشیشه، شیردوش و دندانگیر را بهطور مرتب ضدعفونی کنید. این وسایل در تماس مستقیم با دهان نوزاد هستند و در صورت آلوده بودن میتوانند باعث انتقال مجدد قارچ شوند. اگر مادر از شیردوش استفاده میکند، تمام قطعات آن باید پس از هر بار استفاده طبق دستور سازنده شسته و ضدعفونی شوند؛ زیرا میتوانند منبع انتقال مجدد قارچ باشند.
قبل از هر بار شیردهی، بهداشت دستها را رعایت کنید. شستن دستها با آب و صابون یکی از سادهترین راههای کاهش انتقال میکروبها و قارچها برای برفک دهان نوزاد است.
اگر مادر علائم عفونت قارچی نوک سینه دارد، درمان را به تعویق نیندازد. درمان همزمان مادر و نوزاد از انتقال مکرر قارچ جلوگیری میکند.
پس از هر وعده شیر، باقیمانده شیر را از دهان نوزاد پاک کنید. این کار باید با گاز استریل یا پارچه نرم و مرطوب و بدون ایجاد فشار انجام شود.
وسایل تغذیه را بهصورت مشترک استفاده نکنید. استفاده از قاشق، سرشیشه یا پستانک مشترک میتواند احتمال انتقال عوامل بیماریزا را افزایش دهد.
دوره درمان دارویی را کامل کنید. حتی اگر علائم برفک دهان نوزاد زودتر برطرف شوند، قطع خودسرانه دارو احتمال بازگشت بیماری را بیشتر میکند.
در صورت تجویز آنتیبیوتیک، نوزاد را از نظر ایجاد ضایعات سفید تحت نظر داشته باشید. مصرف برخی آنتیبیوتیکها میتواند زمینه رشد قارچ را فراهم کند.
معاینات منظم نوزاد را جدی بگیرید. مراجعه به پزشک در صورت مشاهده هرگونه تغییر غیرطبیعی در مخاط دهان، از پیشرفت برفک دهان نوزاد جلوگیری میکند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
برخی والدین تصور میکنند که برفک دهان نوزاد، بیماری است که خودبهخود برطرف میشود؛ در حالی که در بعضی شرایط، مراجعه سریع به پزشک اهمیت زیادی دارد.
اگر نوزاد از شیر خوردن امتناع میکند: درد ناشی از ضایعات قارچی ممکن است باعث شود نوزاد نتواند بهخوبی شیر بخورد. ادامه این وضعیت میتواند به کمآبی بدن یا کاهش وزن منجر شود.
اگر پلاکهای سفید گسترش پیدا کردهاند: افزایش تعداد یا وسعت ضایعات میتواند نشانه فعالتر شدن برفک دهان نوزاد باشد و نیاز به بررسی مجدد داشته باشد.
اگر تب یا علائم عمومی ایجاد شود: وجود تب، بیحالی شدید یا علائم غیرعادی، بهویژه در نوزادان کوچک، باید هرچه سریعتر توسط پزشک ارزیابی شود.
اگر پس از درمان بهبودی حاصل نشود: در صورتی که با وجود مصرف صحیح دارو، ضایعات همچنان باقی بمانند یا دوباره ظاهر شوند، ممکن است علت زمینهای دیگری وجود داشته باشد که نیاز به بررسی دقیقتر دارد.
اگر مادر هنگام شیردهی درد یا سوزش نوک سینه داشته باشد: در این شرایط، احتمال انتقال برفک دهان نوزاد بین مادر و نوزاد وجود دارد و معمولاً لازم است هر دو بهطور همزمان درمان شوند تا از عود مکرر بیماری جلوگیری شود.
برفک دهان نوزاد را جدی بگیرید
برفک دهان نوزاد اگرچه معمولاً با درمان مناسب بهخوبی کنترل میشود، اما نادیده گرفتن علائم آن میتواند باعث ایجاد ناراحتی هنگام شیر خوردن، اختلال در تغذیه و حتی تکرار عفونت بین مادر و نوزاد شود.
به همین دلیل، تشخیص بهموقع و شروع درمان تحت نظر پزشک، بهترین راه برای جلوگیری از طولانی شدن روند بهبود و پیشگیری از عود بیماری است.
اگر متوجه لکههای سفید داخل دهان نوزاد شدهاید یا درباره طبیعی بودن این تغییرات اطمینان ندارید، بهتر است به جای درمانهای خانگی یا صبر کردن برای برطرف شدن علائم، از یک متخصص کمک بگیرید.
پزشکان کلینیک دندانپزشکی مدرن با بررسی دقیق وضعیت دهان نوزاد، علت ضایعات را تشخیص داده و در صورت نیاز، مناسبترین روش درمان را پیشنهاد میکنند.
