کیست دندان چیست؟ از علت و علائم تا روش درمان

کیست دندان (Dental Cyst) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های دهان و دندان است که به شکل توده غیرطبیعی پر از مایع، هوا یا مواد نیمه جامد در بافت نرم دهان و صورت مثل لثه‌ها، لب و حتی فضای اطراف دندانی که هنوز از استخوان فک بیرون نیامده ممکن است تشکیل شوند. این توده‌ها سرطانی نیستند.

اما، وجود آن‌ها می‌تواند برای استخوان و بافت‌های مجاور مشکلاتی را به وجود بیاورد. اما ماهیت درونی کیست‌های دندانی دقیقاً چیست؟ چه چیزی باعث به وجود آمدن آنها می‌شود و چگونه می‌توان این کیست‌های دندانی را از بین برد؟

این سوالی است که سعی می‌کنیم در ادامه با جزئیات کامل به آن پاسخ دهیم. با ما همراه باشید.

علت کیست دندان؛چه عواملی باعث تشکیل کیست دندان می شوند؟

کیست ریشه دندان همچون کیسه‌های کوچک پر از مایعی هستند که در راس دندان (انتهای ریشه) به وجود می‌آیند. متخصصان معتقدند که ممکن است تشکیل این توده‌ها به عفونت ریشه دندان، پوسیدگی شدید، دندان نهفته، ضربه به دندان یا اختلالات ژنتیکی نادر ربط داشته باشد.

1. عفونت درمان نشده دندان

زمانی که پوسیدگی دندان به خوبی ترمیم و درمان نشود یا دندانی کاملا خراب شود، باکتری‌ها در کانال ریشه تکثیر شده و باعث عفونت استخوان می‌شوند. در نتیجه، کیست در ریشه دندان یا در نزدیکی آن تشکیل خواهد شد.

2. ضربه به دندان‌ها

یکی دیگر از عواملی که کیست دندان را به وجود می‌آورد، حوادثی چون شکستگی فک یا هر نوع ضربه به دهان و دندان است. حوادث این چنینی اگر درمان نشوند، منجر به تشکیل کیست شده یا به صورت کامل دندان را خراب می‌کند و چاره‌ای جز کشیدن دندان برای شما باقی نمی‌گذارد.

3. اختلالات ژنتیکی نادر

بیش از 90 تا 95% کیست‌ ریشه در دندان هیچ ارتباطی با بیماری ژنتیکی ندارد. اما، در نادرترین حالت، برخی اختلال‌های نادر مثل سندرم گورلین، سندرم گاردنر و سندرم مارفوچی عامل ایجاد کیست در استخوان فک و لثه هستند.

4. دندان نهفته

برخی اوقات، دندان نهفته‌ای همچون دندان عقل یا سایر دندان‌ها در دهان شما وجود دارند که به مرحله رشد و نمایش نرسیده است. اما، به شکل نهفته وجود دارند. این مورد هم می‌تواند کیست دندانی به وجود بیاورد.

علائم کیست دندان

معمولا بسیاری از کیست‌های دندانی در مرحله اولیه بدون علامت بوده و تنها از طریق رادیوگرافی دندان قابل تشخیص هستند. اما، اگر کیست خیلی بزرگ شود، ممکن است علائم پیش رو را از خود بروز دهد.

•   دندان درد
•   لق شدن دندان
•   درد یا فشار در ناحیه فک
•   خونریزی لثه
•   شکستگی دندان
•   مشکلات جویدن
•   تورم لثه یا صورت
•   حساسیت دندان‌ها
•   ایجاد عفونت یا خروج چرک
•   بی‌جسی یا گزگز در صورت

انواع کیست دندان 

کیست دندان به عنوان ضایعه‌ای که به تنهایی خطرناک نیست. اما، می‌تواند شما را دچار دردسر کند، انواع مختلفی دارد که می‌توان آن‌ها را به شکل زیر دسته‌بندی کرد.

1. کیست رادیکولار (Radicular Cyst)

کیست رادیکولار که به کیست پری اپیکال نیز شناخته می‌شود، شایع‌ترین نوع کیست ریشه دندان است که معمولا در انتهای ریشه دندان عفونی یا خراب شده ایجاد می‌شود. این کیست به صورت بالقوه می‌تواند تبدیل به آبسه شود و در صورت تخریب بافت پالپ دندان به وجود می‌آید.

زمانی که پالپ دندان آسیب ببیند، التهاب ایجاد می‌شود و این التهاب می‌تواند در انتهای ریشه کیست‌هایی را به وجود بیاورد.

در این شرایط درمان ریشه، پرکردن یا خارج کردن دندان خراب شده یا مرده یکی از راهکارهای درمان این نوع کیست به شمار می‌رود که برای جلوگیری از تشکیل دوباره کیست روش رتروگراد کانال ریشه پیشنهاد می‌شود.

2. کیست دنتی‌ژروس (Dentigerous Cyst)

کیست دنتی‌ژروس کیستی است که معمولا در اطراف تاج دندان نهفته پدید می‌آید؛ مثل کیست دندان عقل. به همین جهت، معمولا دندان عقل در سنین نوجوانی از دهان خارج می‌شود تا از وقوع چنین کیست‌هایی جلوگیری کند و افراد را دچار دردسرهای بعدی نکند.

3. کیست ادنتوژنیک کراتوسیست (Odontogenic Cyst)

کیست‌های ادنتوژنیک مجموعه‌ای از کیست‌های دندانی هستند که معمولا در ناحیه استخوان فک تشکیل می‌شوند. این کیست‌ها نسبتا نادر هستند. اما، تمایل بیشتری به عود دارند و نیازمند پیگیری دقیق هستند.

کیست‌های ادنتوژنیک به این دلیل که در استخوان فک به وجود می‌آیند، تشخیص آن‌ها دشوارتر است. اما، اغلب در اندازه‌های بزرگ ایجاد می‌شوند.

رادیوگرافی، بیوپسی و آنالیز میکروسکوپیک از جمله روش‌های تشخیص کیست‌های ادنتوژنیک است که با جراحی باید آن را از دهان خارج کرد و بعد از یک مدت داروهایی که پزشک تجویز می‌کند را مصرف کنید.

4. کیست مخاطی (Mucocele Cyst)

کیست‌های مخاطی معمولا در نواحی سلول‌های نرم دهان، داخل گونه، لب یا زبان ایجاد می‌شوند. دلیل به وجود آمدن این کیست‌ها معمولا به ضربه یا تحریک بافت نواحی آسیب دیده مرتبط است. این نوع کیست عامل ترشح بزاق خواهد بود.

برای کیست دندان چه باید کرد

در صورتی که به دندانپزشک مراجعه کرده‌اید و کیست دندان تشخیص داده شد، در این شرایط بهتر است خودسرانه آنتی بیوتیک مصرف نکنید، محل تورم لثه را فشار ندهید و دستکاری نکنید. به علاوه، درمان را به تعویق نیندازید.

اگر دچار تورم صورت شدید، چرک از لثه شما خارج می‌شد، تب، بی حسی لب و چانه یا درد شدیدی را تجربه می‌کردید مهم‌ترین گام این است که به جراح فک و صورت مراجعه کنید تا نوع کیست را تشخیص دهد و روش درمانی مناسب را اتخاذ کند.

معمولا کیست به تنهایی با کمک دارو از بین نمی‌رود و باید روش‌های درمانی دیگری را نیز اضافه کرد. در این شرایط پزشک معمولا مراحل زیر را پیشنهاد می‌دهد.

• عکس برداری دقیق پانورامیک یا  در صورت نیاز CBCT
• بررسی علت اینکه دندان عفونی است یا کامل تخریب شده است، دندان نهفته‌ای وجود دارد یا خیر و اینکه آیا کیست موجود بزرگ یا کوچک است!
• اتخاذ درمان اصلی بر اساس تشخیص نوع کیست که اگر علت عفونت ریشه باشد، ممکن است عصب کشی انجام شود. اگر لازم باشد کیست از طریق جراحی خارج شود و بعد از آن در صورت نیاز دندان نیز کشیده شود و در نهایت، نمونه خارج شده برای پاتولوژی ارسال شود.

انواع جراحی برداشتن کیست دندان

برداشتن کیست ریشه دندان به کمک جراحی از طریق روش‌های مختلفی قابل انجام است که می‌توان آن‌ها را به شکل زیر دسته‌بندی کرد.

1. کیستکتومی (Cystectomy)

کیستکتومی روش مناسبی برای جراحی کیست‌های کوچک است. در این روش چون کیست به استخوان فک آسیب نزده، دندانپزشک بافت آسیب دیده و اطراف کیست را خارج خواهد کرد تا از عود کیست جلوگیری کند.

در این روش باید مراقبت‌های بعد از جراحی را جدی بگیرید. نکته قابل توجه در روش کیستکتومی این است که احتمال آسیب به بافت اطراف زیاد است.

2. کیستوتومی (Cystotomy)

در جراحی کیستوتومی کیست دندان، دندانپزشک با ایجاد برشی روی کیست، مواد داخل آن را تخلیه می‌کند. در این روش، کیست کامل خارج نمی‌شود و دیواره و بدنه کیست به مرور زمان جذب می‌شود.

درحالی‌که در روش قبلی یعنی کیستکتومی کیست کامل خارج می‌شود تا از عود کردن مجدد آن جلوگیری شود.

این روش بیشتر برای کیست‌هایی که به لحاظ ابعاد بزرگ بوده یا نزدیک به اعصاب یا ساختارهای حساس هستند استفاده می‌شود و برش کمتری در این روش اتخاذ می‌شود.

اما نکته قابل توجه در روش کیستوتومی این است که ریکاوری در این روش به مدت زمان بیشتری احتیاج دارد و احتمال بروز عفونت در این روش بیشتر است.

3. برداشتن کیست همراه با کشیدن دندان

اگر دندان عامل ایجاد کیست باشد، ابتدا دندان کشیده می‌شود و همزمان کیست نیز خارج خواهد شد. این روش معمولا در کیست دندان نهفته به کار برده می‌شود.

4. دکمپرشن (Decompression)

در این روش برای کوچک‌تر کردن ابعاد کیست، معمولا از یک لوله یا وسیله کوچک استفاده می‌کنند تا بعد از کوچک شدن کیست، جراحی اصلی انجام شود. در این مدت بیمار باید محیط دندان را تمیز نگه دارد.

5. برداشتن کیست دندان

درمان کیست دندان با توجه به اندازه و محل قرارگیری آن متفاوت خواهد بود. اگر کیست خیلی کوچک باشد، ممکن است دندانپزشک بدون اینکه جراحی خاصی را در نظر بگیرد، کیست را خارج کند.

در غیر این‌صورت، جراحی مرتبط با نوع کیست انجام خواهد شد و هدف از آن جلوگیری از آسیب بیشتر به استخوان فک و دندان‌های اطراف است. هنگام برداشتن کیست ریشه دندان مراحل زیر طی می‌شود.

•   ناحیه مورد نظر با بی‌حسی موضعی و گاهی بیهوشی بی‌حس می‌شود.
•   جراح برشی را روی لثه ایجاد می‌کند تا به محل کیست دسترسی پیدا کند.
•   کیست را به طور کامل خارج می‌کند یا مایع داخل آن را تخلیه می‌کند.
•   اگر دندان عامل عفونت باشد، دندان مرده را نیز خارج می‌کند.
•   محل جراحی را بخیه می‌زند و نمونه کیست را معمولا برای پاتولوژی می‌فرستد تا از وضعیت کیست آن اطمینان حاصل کند.
•   بعد از جراحی ممکن است بین 24 تا 72 ساعت اول تورم خفیفی را همراه با درد حس کنید.

6. درمان کیست دندان با لیزر

یکی از روش‌های درمان کیست دندان استفاده از لیزر است که به دلیل دقت بالایی که دارد، برش‌های دقیق‌تری روی بافت لثه ایجاد می‌کند و میزان خونریزی حین جراحی را کاهش می‌دهد.

در این روش میزان تورم پس از عمل کمتر است و زخم به جای مانده سریع‌تر بهبود پیدا می‌کند.

اما، قبل از درمان کیست با لیزر باید بپرسید که آیا لیزر بهتر از جراحی معمولی است؟ در پاسخ باید گفت، نه همیشه! در واقع، موفقیت درمان بیشتر به برداشتن کامل کیست بستگی دارد تا انتخاب نوع ابزار!

در بیشتر مواقع، کیست باید تخلیه یا از فک خارج شود و لیزر بیشتر به عنوان ابزاری کمکی در حین جراحی خواهد بود. زمانی که کیست خیلی بزرگ باشد یا در عمق استخوان فک قرار گرفته باشد، نمی‌توان از لیزر استفاده کرد.

اما، اگر دندانپزشک تشخیص دهد که لیزر روش مناسبی برای درمان کیست ریشه دندان شما است، معمولا کیست دندان با کمک لیزر حذف خواهد شد. در این روش به شکل زیر کیست برداشته می‌شود.

در این روش معمولا از لیزر CO2 یا لیزر دایود برای برداشتن کیست استفاده می‌کنند. با برخورد نور لیزر به کیست یا ضایعه دهانی حرارت بالایی در محل به وجود می‌آید کهمیمیایجاد که کیست را از بین می‌برد. این حرارت معمولا بین 60 تا 65 درجه سانتی‌گراد تخمین زده می‌شود.

اثر حرارت روی کیست باعث می‌شود پروتئین داخل کیست شکل و ساختارش را از دست بدهد و آب یا مایع داخل آن تبخیر شده و حفره‌ای در سلول ایجاد کند.

به این طریق، نهایتا بافت کیست جمع شود. لیزر کمک می‌کند غدد لنفاوی، عروق کوچک و اعصاب موجود در اطراف کیست یا ضایعه موجود در دهان بسته شده و همین موضوع، مانع خونریزی لثه شود.

7. سرما درمانی

سرمادرمانی یا کرایوتراپی یکی دیگر از روش‌های کمکی در درمان کیست دندان به ویژه کیست‌های فکی به حساب می‌آید. در این روش جراح کیست را با عمل جراحی خارج می‌کند. سپس، داخل حفره باقی مانده در استخوان را با نیتروژن مایع یا ابزار مخصوص کرایوتراپی پر می‌کند.

سرمای ایجاد شده حدود 196 درجه سانتی گراد است و باعث می‌شود سلول‌های باقی‌ مانده کیست کاملا منجمد شده و از بین برود. این روش احتمال عود مجدد کیست را به حداقل می‌رساند.

8. تزریق دارو به کیست

معمولا درمان اصلی کیست دندان عصب کشی، جراحی یا خارج کردن کیست است و تزریق دارو روشی استاندارد و رایج درمان نخواهد بود.

چرا که دیواره کیست از سلول‌هایی تشکیل شده که به تولید مایع ادامه می‌دهد و تا زمانی که با جراحی حالی یا برداشته نشود امکان عود کردن آن وجود دارد.

اما، در شرایط خاص که ممکن است بیمار نتواند جراحی انجام دهد، روش تزریق دارو انتخاب می‌شود. در این روش معمولا از آنتی بیوتیک‌های زیر برای کاهش التهاب و درمان کیست استفاده می‌شود.

• پنی ‌سیلین:

پنی‌سیلین معمولا برای عفونت‌های خفیف تزریق می‌شود.

• آموکسی سیلین:

تاثیر بیشتری نسبت به پنی‌سیلین دارد و گزینه مناسبی برای درمان کیست دندانی است.

• مترونیدازول:

این دارو با ترکیب با آموکسی سیلین تجویز می‌شود و بیشتر برای درمان آبسه موثر است.

• کلندامایسین:

افرادی که به پنی سیلین حساسیت دارند، باید برای درمان کیست دندان از کلیندامایسین استفاده کنند. این دارو معمولا برای افرادی که به داروهای بالا مقاوم هستند تجویز می‌شود.

• آزیترومایسین:

این دارو نیز به افرادی که به پنی سیلین حساسیت دارند توصیه می‌شود. این دارو عفونت‌های باکتریایی دندانی را از بین می‌برد.

جراحی کیست دندان چقدر طول میکشد؟

مدت زمان جراحی بستگی به ابعاد کیست، محل کیست و نوع آن دارد. در واقع، خود عمل طولانی نیست. اما، آماده سازی و بی‌حسی، گرفتن عکس، خارج کردن دندان مرده در صورت نیاز و کنترل خونریزی زمانبر باشد.

در حالت کلی می‌توان زمان زیر را برای جراحی کیست‌های دندان برآورد کرد.

•   کیست‌های کوچک و ساده بین 20 تا 40 دقیقه زمان لازم دارد تا تخلیه یا خارج شود.
•   کیست‌های متوسط نیز بین 45 تا 90 دقیقه زمان لازم دارند.
•   کیست‌های بزرگ یا نزدیک به عصب و سینوس بین یک ساعت و نیم تا سه ساعت زمان لازم دارند تا تحلیه شوند.

درمان کیست در ریشه دندان چگونه است؟

درمان کیست در ریشه دندان که همان کیست رادیکولار است، یکی از شایع‌ترین انواع کیست دندان به شمار می‌رود. در این روش معمولا عصب کشی، جراحی انتهای ریشه، خارج کردن کامل کیست یا کشیدن دندان به کار برده می‌شود.

مراحل زیر برای درمان کیست در ریشه دندان انجام خواهد شد.

1. عصب کشی

در این روش اگر دندان قابل نگهداری باشد، عصب و بافت عفونی داخل ریشه خارج می‌شود، کانال‌های ریشه تمیز و ضد عفونی شده و ریشه پر می‌شود.

2. جراحی انتهای ریشه

درصورتی‌که عصب کشی قبلی موفق عمل نکند یا کیست باقی مانده باشد، جراح از سمت لثه به انتهای ریشه دسترسی پیدا می‌کند، کیست را خارج کرده و چند میلی متر از نوک ریشه را برمی‌دارد و در نهایت، ریشه را مهر و موم می‌کند.

3. خارج کردن کامل کیست دندان

اگر کیست به اندازه کافی بزرگ باشد، کیست به صورت کامل از فک خارج خواهد شد و نمونه در صورت نیاز برای پاتولوژی فرستاده خواهد شد.

4. کشیدن دندان

در صورتی که دندان کاملا خراب شده باشد و جایی برای ترمیم وجود نداشته باشد، یا ترک عمودی روی دندان به وجود بیاید، دندان کشیده خواهد شد و کیست درمان خواهد شد.

5. کشیدن دندان کیست دار

اگر دندانی که کیست به آن مربوط است قابل نگهداری نباشد، معمولا توصیه می‌شود که دندان کشیده شود. اما، بازهم وضعیت درمان ریشه به شرایط کیست و خود دندان وابسته است.

اگر شرایط عفونت خیلی پیچیده و شدید نباشد، معمولا در همان لحظه دندانپزشک دندان کیست دار را می‌کشد. اما، اگر التهاب زیاد بوده و خطر گسترش عفونت محتمل باشد، معمولا تا بهبود التهاب، کشیدن دندان به تعویق خواهد افتاد.

 

شرایط مجاز کشیدن کیست دندان

• اگر عفونت محدود و موضعی باشد و به استخوان فک نرسیده باشد.
• تورم تنها اطراف دندان باشد و به گونه و گردن نرسیده باشد.
• تب، لرز یا علائم عفونت وجود نداشته باشد.
• دچار قفل فک یا تریسموس نشده باشید و دهان شما کاملا باز شود.
• درد با لمس شدیدتر نشود.
• بیماری‌های زمینه‌ای بیمار همچون دیابت تحت کنترل باشد.

شرایط غیرمجاز کشیدن کیست دندان

• وجود تب و لرز یا ضعف عمومی بدن
• تورمی که ناحیه گردن و صورت و فک را بگیرد.
• درد ضربان دار شدید
• ترشح چرک و عفونت
• مشکل باز کردن دهان یا بلع
• وجود آبسه بزرگ و تجمع چرک زیاد که با دستکاری امکان گسترش آن وجود داشته باشد.

جمع بندی

کیست دندان اگرچه ممکن است در ابتدا بدون علامت باشد. اماريال در صورت بی‌توجهی می‌تواند به مرور به استخوان فک و ریشه دندان‌های مجاور آسیب وارد کرده و باعث انتقال عفونت به آن‌ها شود.

درمان آن بسته به نوع، اندازه و محل قرارگیری متفاوت خواهد بود و ممکن است شامل عصب کشی، جراحی و خارج کردن دندان شود.

اگر دچار درد، تورم، احساس فشار در فک هستید یا در عکس دندان شما کیست مشاهده می‌شود، بهتر است درمان را به تعویق نیندازید و به موقع برای درمان اقدام کنید.

اقدام دیر می‌تواند همه چیز را پیچیده کرده و آسیب بیشتری را به دندان شما وارد کند. برای بررسی دقیق وضعیت دندان و انتخاب مناسب‌ترین روش درمان، همین امروز را برای معاینه تخصصی انتخاب کنید تا مسیر درمان متناسب با نوع کیستی که دارید انتخاب شود.