عصبکشی دندان در واقع یک روش نجاتبخش برای تمیز کردن بخش مرکزی و زنده دندان (پالپ) است که به خاطر پوسیدگی عمیق یا ضربه، دچار عفونت و درد شدید شده است. در این درمان، دندانپزشک عصبها و رگهای خونیِ آسیبدیده را از داخل ریشه دندان خارج کرده، آنجا را ضدعفونی میکند و با مواد مخصوص پر میکند تا دندان شما کشیده نشود. این کار دندان طبیعی خودتان را سالها در دهان حفظ میکند. ما در این مقاله از کلینیک مدرن، خیلی راحت و قدمبهقدم مراحل عصبکشی، نشانههای نیاز به این درمان، میزان درد، اهمیت روکش کردن و هزینههای آن را بررسی میکنیم.
عصب کشی دندان چیست؟
درمان ریشه دندان (Root Canal Treatment یا Endodontics) که در دندانپزشکی با نامهای عصبکشی، اندو و حتی روت کانال نیز شناخته میشود، فرآیندی است که که به منظور نجات دندانهایی صورت میگیرد که دچار آسیب یا عفونت در بافت نرم داخلی خود (پالپ) شدهاند.
عصب کشی دندان زمانی انجام میشود که پالپ دندان بر اثر عواملی همچون پوسیدگی عمیق، آسیبدیدگی، یا التهاب دچار عفونت میشود. این عفونت میتواند منجر به درد شدید، التهاب و حتی از دست دادن دندان شود. در فرایند درمان ریشه، دندانپزشک با استفاده از تجهیزات خاص، پالپ آلوده را از دندان خارج کرده و کانالهای ریشه را تمیز و ضدعفونی میکند.
سپس این کانالها برای جلوگیری از عفونتهای آینده پر میشوند. به عبارت دیگر میتوان عصبکشی دندان را فرایندی تعریف کرد که در آن تمام بافت های زنده دندان اعم از رگهای خونی، اعصاب، سلول ها و مایع میان بافتی از داخل تاج و ریشه آن تخلیه می شود
به طور کلی، با توجه به شیوع بالای مشکلات دندانی، سالانه بیش از 15 میلیون عصبکشی دندان در ایران انجام میشود و برآورد میشود که حدوداً از هر 10 نفر، دو تا سه نفر تجربه دریافت این درمان را دارند. این درمان روتین، گامی اساسی برای حفظ دندان طبیعی شماست، درست همانطور که رویکردهایی مانند ایمپلنت یا کامپوزیت برای برطرف کردن نواقص دیگر ساختار دهان و دندان کاربرد دارند.
چه زمانی دندان باید عصبکشی شود؟
نیاز به درمان ریشه دندان (اندو یا عصب کشی) زمانی مطرح میشود که پالپ دندان (بافت زنده حاوی عصبها و رگهای خونی در مرکز دندان) توسط عوامل بیماریزا، عمدتاً باکتریها، آلوده و ملتهب شود. علت اولیه این آلودگی معمولاً پوسیدگی دندان است؛ باکتریها با تولید مواد اسیدی، ساختار دندان را تخریب کرده و به تدریج به مرکز دندان نفوذ میکنند.
هنگامی که این تهاجم میکروبی به اتاقک پالپ و سیستم کانالهای ریشه میرسد، به دلیل محیط غنی از مایعات و عروق خونی، باکتریها به سرعت در سراسر این فضا پخش شده و باعث عفونت کامل میشوند.
نکته حیاتی این است که عفونت در این مرحله معمولاً گسترده است؛ بنابراین، تخلیه یا حذف بخشی از بافت عفونی (مانند فقط قسمت تاجی یا تنها یکی از کانالهای ریشه) به تنهایی کافی نیست و منجر به باقی ماندن باکتریهای بیماریزا در عمق کانالها و شکست درمان خواهد شد.
علائم و نشانههای نیاز به عصب کشی یا درمان ریشه دندان
تشخیص نیاز به عصبکشی در مراحل اولیه، میتواند از پیشرفت عفونت و از دست دادن دندان جلوگیری کند. علائم تحریکپذیری پالپ معمولاً به صورت یک سیگنال هشداردهنده توسط دندان ارسال میشوند. این نشانهها که از نظر بالینی اهمیت دارند، عبارتند از:
- درد خودبخودی و طولانیمدت:
یکی از بارزترین نشانهها، دردی است که بدون هیچ محرک خارجی (مانند جویدن یا خوردن) شروع میشود و پس از رفع محرک، بیش از ۳۰ ثانیه تا چند دقیقه ادامه پیدا میکند. این حالت نشاندهنده التهاب غیرقابل برگشت (Irreversible Pulpitis) است. - حساسیت شدید به دما:
دردی که با مصرف نوشیدنیهای سرد یا گرم آغاز شده و مدت زمان زیادی (اغلب بیش از یک دقیقه) برای فروکش کردن نیاز دارد، نشاندهنده آسیب جدی به عروق و اعصاب داخل پالپ است. در مراحل پیشرفتهتر، ممکن است تحمل غذاهای گرم دشوار شود. - درد هنگام جویدن:
احساس درد یا ناراحتی هنگام فشار دادن دندان، به خصوص در دندانهایی که درمان عصبکشی قبلی شدهاند یا دارای عفونت ریشه (Periapical Abscess) هستند، یکی از شاخصهای ورود التهاب به بافتهای اطراف ریشه است. - تورم لثه و ایجاد فیستول:
در صورت گسترش عفونت به نوک ریشه، ممکن است تورم موضعی در لثه نزدیک دندان مشاهده شود. گاهی اوقات، یک مجرای کوچک تخلیه چرک (فیستول یا جوش) روی لثه ایجاد میشود که نشاندهنده تلاش بدن برای تخلیه فشار ناشی از عفونت مزمن است. - تغییر رنگ دندان:
دندانهای نیازمند عصبکشی، به ویژه اگر دچار خونریزی داخلی پالپ شده باشند، ممکن است کدر، مایل به خاکستری یا قهوهای شوند. این تغییر رنگ نشاندهنده مرگ بافت پالپ است. اما مواردی مانند زردی دندان یا چیزهای این چنینی، به خاطر نیاز به عصب کشی نیست و با لمینت دندان یا جرم گیری دندان برطرف می شود.
نکته تخصصی: لازم به ذکر است که در برخی موارد، به خصوص در عفونتهای مزمن و آهسته، ممکن است دندان هیچگونه دردی نداشته باشد و تنها از طریق عکس رادیوگرافی (Opacity در ناحیه انتهای ریشه) قابل تشخیص باشد. بنابراین، معاینات دورهای دندانپزشکی برای ارزیابی سلامت پالپ حیاتی است.
مراحل عصبکشی دندان: از تشخیص تا ترمیم نهایی
درمان اندودنتیک فرآیندی دقیق است که معمولاً در یک یا دو جلسه، بسته به شرایط عفونت، انجام میشود. درک مراحل عصب کشی دندان به بیمار کمک میکند تا روند درمان خود را بهتر دنبال کند. این مراحل کلیدی به شرح زیر هستند:
تشخیص و برنامهریزی درمان
قبل از شروع هرگونه مداخله، دندانپزشک باید تشخیص قطعی را بر اساس معاینه بالینی و تصویربرداری قرار دهد:
- معاینه بالینی و رادیوگرافی:
اولین گام، ارزیابی علائم بالینی (درد، حساسیت) و گرفتن عکس رادیوگرافی است. این تصاویر برای تعیین تعداد کانالها، شکل آنها، و مشاهده میزان عفونت در نوک ریشه (ضایعه پریاپیکال) ضروری هستند. - درمان دارویی کمکی (در صورت لزوم):
در برخی موارد حاد التهاب یا عفونت، دندانپزشک ممکن است برای کنترل وضعیت، پیش از آغاز درمان اندو، داروهای ضدالتهاب یا آنتیبیوتیک تجویز نماید. این مرحله همیشگی نیست و کاملاً وابسته به تشخیص دندانپزشک است.
دسترسی و پاکسازی کانالها
این مرحله شامل باز کردن مسیر به پالپ و تمیز کردن کامل آن است:
- ایجاد دسترسی (Access Opening):
دندانپزشک با استفاده از فرزهای مخصوص، پوسیدگیها و هرگونه ترمیم ضعیف روی دندان را برمیدارد و سقف اتاقک پالپ را برمیدارد تا به فضای داخلی کانالها دسترسی کامل یابد. - تخلیه پالپ و شستشوی اولیه:
بافتهای ملتهب و عفونی پالپ از اتاقک پالپ و ابتدای کانالها خارج میشود. سپس با محلولهای ضدعفونیکننده مانند سدیم هیپوکلریت، کانالها شستشو داده میشوند.
شکلدهی و آمادهسازی برای پر کردن
این بخش حیاتیترین مرحله در مراحل عصب کشی دندان است و تضمینکننده پاکسازی کامل است:
- تعیین طول کارآمد:
با استفاده از دستگاههای مدرن (مانند اپکس لوکیتور)، طول واقعی هر کانال اندازهگیری میشود تا ابزارها به انتهای کانال برسند اما از آن عبور نکنند. - شکلدهی مکانیکی (Shaping):
برای فراهم کردن فضایی مناسب جهت پر کردن یکنواخت، دیوارههای کانال با استفاده از فایلهای روتاری نیکل-تیتانیومی (NiTi) شکل داده میشوند. این فایلها با چرخش کنترلشده، دیوارهها را صاف و مخروطی میکنند تا تمام باکتریها از بین بروند و فضای مناسبی برای مواد پرکننده ایجاد شود. شستشوی مداوم با مواد استریل در حین کار ضروری است.
پر کردن دائمی کانالها
پس از شکلدهی، کانالها باید به طور کامل و بدون ایجاد فضا (Void) پر شوند:
- استفاده از گوتاپرکا:
ماده اصلی پرکننده، گوتاپرکا (یک ماده لاستیکی طبیعی) است که به شکل مخروطی درآمده و پس از آغشته شدن به سیلر (ماده چسباننده)، وارد کانالها میشود.
✦ به نقل از colgate
Gutta-percha is a material used to fill a tooth after a root canal procedure. Gutta-percha, a plastic substance from a Malaysian tree called a percha tree, is used as a permanent filling in root canals. During the root canal procedure, the tooth’s damaged area, known as the pulp, is removed, and the tooth’s canals are cleaned out and disinfected before being filled and sealed. Gutta-percha is the thermoplastic filling material heated and compressed into the tooth’s canal, then sealed with adhesive cement.
ترجمه: گوتاپرکا مادهای است که برای پر کردن دندان پس از عمل ریشه دندان استفاده میشود. گوتاپرکا، یک ماده پلاستیکی از درختی در مالزی به نام درخت پرکا، به عنوان یک پرکننده دائمی در کانالهای ریشه استفاده میشود. در طول عمل ریشه دندان، ناحیه آسیب دیده دندان که به عنوان پالپ شناخته میشود، برداشته میشود و کانالهای دندان قبل از پر کردن و مهر و موم شدن، تمیز و ضدعفونی میشوند. گوتاپرکا ماده پرکننده ترموپلاستیک است که گرم شده و در کانال دندان فشرده میشود و سپس با سیمان چسبنده مهر و موم میشود.
- تراکم جانبی یا طولی:
با استفاده از ابزارهای حرارتی یا دستی، گوتاپرکا به طور کامل در کانالها متراکم میشود تا از هرگونه فضای خالی که میتواند محل تجمع باکتری شود، جلوگیری گردد. این پر کردن دائمی میتواند در همان جلسه پاکسازی انجام شود یا در صورت عفونت شدید، با یک جلسه موقت فاصله بگیرد.
ترمیم نهایی تاج دندان
یکی از دلایل شکستن دندان عصب کشی شده، عدم انجام این مرحله است. پس از اتمام موفقیتآمیز درمان ریشه دندان، ترمیم تاج برای حفظ ساختار باقیمانده و جلوگیری از شکستگی اجتنابناپذیر است. به دلیل از دست رفتن حجم زیادی از عاج و مینای دندان، برای بازسازی تاج از مواد زیر استفاده میشود:
- مواد کامپوزیتی (رزینی):
برای ترمیمهای کوچک تا متوسط، مواد همرنگ دندان بهترین انتخاب هستند. - اینلی/آنلی (Inlay/Onlay):
اینلی و آنلی دندان دندان جزء روشهای ترمیمی دیجیتال است که در لابراتوار به صورت سفارشی ساخته شده و در طی دو جلسه چسبانده میشود. در این روش یک اسکن سه بعد از دندان گرفته میشود و پس از آن یک قطعه سرامیکی مانند خود دندان روی آن قرار میگیرد.(روش پیشنهادی برای انجام) - آمالگام:
اگرچه از نظر استحکام مناسب است، اما به دلیل مسائل زیباییشناختی و ملاحظات مدرن، استفاده از آن برای دندانهای قدامی و خلفی در حال کاهش است و کامپوزیت و اینلی گزینههای ارجح هستند.
آیا عصبکشی دندان درد دارد؟
قبل از اقدام به درمان ریشه دندان ، دندان توسط دندانپزشک بیحس میگردد . اما گاهی به علت مراجعه دیر هنگام بیمار ، حجم اسید تولید شده توسط باکتریها بالا میرود و دندان بسیار ملتهب میگردد و کاملا توسط بی حسی های موضعی بیحس نمیشود .
برای جلوگیری از درد دندان به عصب رسیده به دو نکته زیر توجه کنید:
- در صورت بروز کوچکترین حساسیت و ناراحتی دندان سریعا به دندانپزشک مراجعه کنید . ویزیت سالی یکبار دندانپزشکی بهترین راه برای کشف پوسیدگی ها در بدو پیدایش میباشد که نیاز به درمان شما را به حداقل میرساند .
- یک ساعت قبل از عصب کشی یک عدد مسکن ( ترجیحا از خانواده پروفن ) میل کنید تا تاثیر بی حسی بر روی دندان شما بیشتر شود .
اگر ریشه دندان درمان نشود چه اتفاقی می افتد؟
بعضی از بیماران به علت ترس از عصب کشی اصرار دارند که دندانی را که نیاز حتمی به عصب کشی دارد با ترمیم ساده تاج درمان کنند ؛ در اینصورت :
- اگر دندان دردناک باشد با ترمیم درد آن برطرف نشده و اغلب بیشتر میشود .
- حتی اگر دندان هنوز دردناک نشده باشد بعد از ترمیم دندان دچار درد میشود .
- به علت ورود باکتری ها به پالپ در صورت عدم عصب کشی میکروبها از سوراخ انتهای کانال ریشه ها عبور میکنند و وارد استخوان اطراف ریشه میشوند و با تخریب استخوان در بافتهای اطراف ریشه پیشروی میکنند . بنابراین پس از مدتی یک توده عفونی انتهای ریشه دندان تشکیل میشود و به مرور وسیع تر میگردد . این حالت گاهی با درد و گاهی بدون درد ایجاد میشود .
- وسعت یافتن عفونت اطراف ریشه دندان با شکل تورمی بزرگ و برجسته و ناگهانی بر روی لثه و صورت بنام آبسه ادامه می یابد . آبسه میتواند خطرناک باشد . میتواند عفونت را وارد بافتهای مهم همچون چشم نمودده و باعث آسیب به این بافتها شود . در صورت درگیری حیات بیمار میتواند به مخاطره بیفتد . آبسه کف دهان حتی میتواند باعث خفگی و مرگ شود .
- گاهی برجستگی جوش مانندی کنار دندان ایجاد میشود و چرک دندان کم کم از این ناحیه به داخل دهان تخلیه میشود ؛ به این برجستگی گفته میشود .
نتیجتا حتی اگر عفونت به صورت خاموش و بدون علامت پیش روی کند ، خطرات خود را همراه خواهد داشت و همانطور که وجود هر عفونتی در بدن میتواند بر روی ارگانهای بدن تاثیر منفی بگذارد ، عفونت دندان نیز باید به صورت قطعی درمان گردد و باقی ماندن آن مشکل ساز است .
علت درد دندان بعد از عصب کشی چیست ؟
گاهی اوقات حین جلسات و یا بعد از اتمام درمان عصب کشی ، دندان دچار درد میشود . علت این درد پاسخ سیستم ایمنی بدن به تحریکات درمان ریشه میباشد . سیستم دفاعی بدن ما به هر عامل خارجی واکنش نشان میدهد . همانطور که بعد از جراحی نواحی مختلف بدن ، آن ناحیه دچار التهاب و تورم میشود ، خارج کردن بافتهای نرم دندان نیز مانند یک جراحی میکروسکوپی سیستم ایمنی بدن را تحریک می نماید.
در واقع سیستم دفاعی به سرعت پس از دستکاری بافتی سلولهای دفاعی خود را از طریق جریان خون به آن ناحیه می فرستد تا با عامل خارجی مقابله کنند . تجمع سلولهای دفاعی در ناحیه باعث فشار به بافتهای عصبی اطراف ریشه دندان میشود و درد در ناحیه بروز میکند . هرچند داخل کانالها و اتاقک پالپ عصبی وجود ندارد اما اعصاب اطراف ریشه دندان تحت تاثیر فشارهای ترشحات سیستم ایمنی بدن میتوانند دردناک شوند .
راه های به حداقل رساندن دردهای ناشی از عصب کشی (اندو) چیست؟
- یک ساعت قبل از شروع درمان مسکن میل کنید . ( ترجیحا از خانواده پروفن )
- در صورتیکه قبل از درمان مسکن میل نکرده اید ، بعد از اتمام جلسه درمانی بلافاصله ( قبل از رفع شدن بی حسی و شروع پروسه دفاعی سیستم ایمنی بدن ) 2 عدد مسکن ( ترجیحا ژلوفن ) میل نمائید .
- در صورتیکه موارد 1 و 2 را انجام دادید و بعد از 4 ساعت درد شروع شد بلافاصله یک مسکن دیگر میل کنید .
- اگر دچار دردهای شدید دندان پس از جلسه درمانی شدید یک عدد ژلوفن ، 2 ساعت بعد 2 عدد استامینوفن کدئین دار میل کنید و این چرخه را هر دو ساعت تکرار کنید . ( 1 عدد ژلوفن و 2 ساعت بعد 2 عدد استامینوفن کدئین دار )
توجه داشته باشید که:
- مسکن های نامبرده جز دسته ضد التهابها هستند و اگر قبل از دستکاری دندان و یا بلافاصله بعد از آن مصرف شوند می توانند جلوی ترشح سلولهای دفاعی را گرفته و از درد پیشگیری کنند ، تکرار مسکن راس ساعتهای ذکر شده از تجمع مجدد مواد التهابی و دفاعی جلوگیری میکند و اگر به تعویق بیفتد دوزهای بعدی مسکن دیرتر اثر میکند .
- آمپول کترولاک نیز میتواند بصورت عضلانی تزریق شود که در کنترل درد بسیار موثر است .
- استفاده از کورتون هایی نظیر آمپول دگزامتازون بدون تجویز پزشک به هیچ وجه توصیه نمیشود ؛ زیرا مصرف کورتون دارای عوارض میباشد و فقط در شرایط خاص با تشخیص پزشک تجویز میگردد .
چنانچه نیاز به عصبکشی دندان داشتید میتوانید با مشاوران درمان ما در کلینیک دندانپزشکی مدرن تماس بگیرید
سوالات متداول در خصوص درمان ریشه دندان
۱. آیا عصبکشی دندان درد دارد؟
خیر؛ فرآیند عصبکشی دندان به لطف تزریق بیحسی موضعی کاملاً بدون درد انجام میشود. در واقع این درمان برای از بین بردن دردهای شدید ناشی از عفونت پالپ است. البته بعد از بین رفتن اثر داروی بیحسی، بروز دردهای خفیف تا چند روز طبیعی است که با مسکنهای معمولی کنترل میشود.
۲. اگر دندانی که نیاز به عصبکشی دارد را درمان نکنیم چه میشود؟
عدم درمان به موقع باعث گسترش باکتریها و عفونت به نوک ریشه و استخوان فک میشود. این مسئله به مرور زمان منجر به ایجاد آبسه، تورم شدید، تخریب استخوان نگهدارنده و در نهایت مرگ کامل دندان میشود که در این مرحله دندان دیگر قابل نجات نیست و باید کاملاً کشیده شود.
۳. مراحل اصلی درمان عصبکشی چیست؟
این درمان شامل ۵ مرحله اصلی است: ۱. تشخیص و بررسی عکس رادیوگرافی دندان، ۲. تزریق بیحسی و ایجاد حفره دسترسی روی دندان، ۳. پاکسازی و تخلیه بافت عفونی و عصبها از داخل کانالهای ریشه، ۴. شکلدهی، ضدعفونی و پر کردن کامل کانالها با مواد دائمی، ۵. ترمیم نهایی تاج دندان با پرکننده یا روکش.
سلام وقتتون بخیر. من مقاله رو کامل خوندم خیلی خوب و دقیق توضیح داده بودید. راستش من یه دندان آسیاب دارم که چند وقته وقتی آب سرد یا چای داغ میخورم تیر میکشه و دردش تا نیم ساعت ول نمیکنه. طبق چیزایی که نوشتید فکر کنم کارم به عصب کشی دندان رسیده. فقط یه سوال داشتم؛ من شدیداً فوبیا و ترس از دندانپزشکی دارم، میخواستم بدونم توی کلینیک مدرن امکانش هست این کار رو با بیهوشی یا سدیشن انجام بدیم؟ یا اینکه بیحسیهای شما اونقدر قوی هست که اصلاً متوجه کار دندانپزشک نشم؟ ممنون میشم راهنماییم کنید چون واقعاً از دردش میترسم و مدام عقب میاندازمش.
سلام، خسته نباشید. توضیحاتتون درباره مراحل درمان خیلی کامل بود ولی کاش توی متن مقاله یه اشارهای هم به هزینهها میکردید. الان من یه دندان جلو دارم که پزشک گفته نیاز به عصبکشی دندان داره و یه دندان آسیاب بزرگ هم دارم که اونم انگار کانالهاش عفونت کرده. میخواستم بدونم هزینه درمان دندانهای جلو با دندانهای عقب چقدر فرق داره؟ و اینکه آیا تعداد کانالهای ریشه روی قیمت نهایی تاثیر میذاره یا نه؟ ممنون میشم حدود قیمت رو بگید تا بتونم بودجهام رو تنظیم کنم و برای نوبت گرفتن با کلینیک تماس بگیرم.
یه سوال داشتم که بعد از خوندن بخش ترمیم نهایی برام پیش اومد. من هفته پیش کار عصبکشی دندان رو تمیز و بیدردسر تموم کردم، دکتر برام پرش کرد ولی بهم گفت حتماً باید چند وقت دیگه بیای واسه روکش. میخواستم بدونم واقعاً روکش کردن واجبه؟ آخه دندونم الان ظاهرش خوبه و درد هم نداره، زورم میاد دوباره هزینه کنم. اگر روکش نکنم ممکنه دندونم بشکنه یا موادش خالی بشه؟ ممنون میشم پاسخ بدید چون شنیدم دندونی که عصب نداره شکننده میشه ولی میخوام مطمئن بشم که کار درست چیه.