وقتی پوسیدگی دندان به عمق ریشه نفوذ میکند، درد شدید و مداوم نشانهای است از آسیبی که تنها با عصبکشی دندان یا همان اندو درمان میشود. این روش در واقع نوعی درمان ریشه است که با پاکسازی بافتهای آلوده و حذف عفونت، دندان را از کشیده شدن نجات میدهد.
اگر شما نیز دچار این درد شدهاید و دندانپزشک عصب کشی را برای شما تجویز کرده و هیچ اطلاعاتی در این خصوص ندارید این مقاله برای شما نوشته شده است؛ چرا که به این سوالها پاسخ میدهیم که این فرایند دقیقاً چگونه انجام میشود، چه زمانی لازم برای آن اقدام کنید و با متدهای روز آن بیشتر آشنا شوید.
آشنایی با ساختار دندان پیش از بررسی عصب کشی آن
قبل از اینکه به این مسأله بپردازیم که عصبکشی دندان چیست و چگونه انجام میشود، لازم است با ساختار دندان بهطور کامل آشنا شوید تا فرآیند درمانی آن را بهتر درک کنید. دندانها ساختاری پیچیده دارند و بهطور کلی به دو بخش اصلی آناتومیک تقسیم میشوند که شامل سطوح قابل مشاهده و سطوح زیر لثه هستند:
۱. تاج دندان (Crown)
تاج، بخشی از دندان است که در حفره دهان قرار گرفته و وظیفه جویدن و زیبایی را بر عهده دارد. این بخش از سه لایه اصلی تشکیل شده است:
- مینا (Enamel): خارجیترین و مقاومترین لایه که محافظت از ساختارهای زیرین را تضمین میکند.
- عاج (Dentin): لایهای زیر مینا که بیشتر حجم دندان را تشکیل میدهد.
- اتاقک پالپ (Pulp Chamber) : فضایی مرکزی در داخل تاج که میزبان بافتهای حیاتی دندان است.
۲. ریشه دندان (Root)
ریشه، بخش ثابتکننده دندان در استخوان فک است و معمولاً قابل مشاهده نیست. ریشه نیز دارای لایههای عاج است، اما پوشش خارجی آن سمنتوم (Cementum) نامیده میشود. درون ریشهها، فضاهایی باریک وجود دارد که به یکدیگر متصل هستند:
- کانالهای ریشهای (Root Canals): کانالهای باریکی هستند که از اتاقک پالپ منشعب شده و تا انتهای ریشههای دندان امتداد مییابند.
پالپ دندان و نقش آن در اندو (عصبکشی)
پالپ بافت نرم و زنده دندان است که در اتاقک پالپ (تاج) و کانالهای ریشهای قرار دارد. این بافت شامل:
- اعصاب: که حس درد را منتقل میکنند.
- عروق خونی: که مواد مغذی را به دندان میرسانند و آن را زنده نگه میدارند.
وظیفه اصلی پالپ، تأمین حس و خونرسانی به دندان است. زمانی که دندان دچار آسیب، پوسیدگی یا التهاب میشود، پالپ میتواند تحت تأثیر قرار گیرد. در این مواقع، عصبها میتوانند باعث بروز درد شدید شوند. در واقع پالپ و کانالهای ریشه که عصبهای دندان در آن جا گرفتهاند، مهمترین بخشهای دندان در فرآیند اندو یا عصبکشی محسوب میشوند که در ادامه به بررسی این فرآیند درمانی میپردازیم.
عصب کشی دندان چیست و چگونه انجام میشود.
درمان عصبکشی دندان (Root Canal Treatment یا Endodontics) که در دندانپزشکی با نامهای اندو و روت کانال نیز شناخته میشود، فرآیندی است که که به منظور نجات دندانهایی صورت میگیرد که دچار آسیب یا عفونت در بافت نرم داخلی خود (پالپ) شدهاند. عصب کشی دندان زمانی انجام میشود که پالپ دندان بر اثر عواملی همچون پوسیدگی عمیق، آسیبدیدگی، یا التهاب دچار عفونت میشود. این عفونت میتواند منجر به درد شدید، التهاب و حتی از دست دادن دندان شود. در فرایند عصبکشی، دندانپزشک با استفاده از تجهیزات خاص، پالپ آلوده را از دندان خارج کرده و کانالهای ریشه را تمیز و ضدعفونی میکند. سپس این کانالها برای جلوگیری از عفونتهای آینده پر میشوند. به عبارت دیگر میتوان عصبکشی دندان را فرایندی تعریف کرد که در آن تمام بافت های زنده دندان اعم از رگهای خونی، اعصاب، سلول ها و مایع میان بافتی از داخل تاج و ریشه آن تخلیه می شود
به طور کلی، با توجه به شیوع بالای مشکلات دندانی، سالانه بیش از 15 میلیون عصبکشی دندان در ایران انجام میشود و برآورد میشود که حدوداً از هر 10 نفر، دو تا سه نفر تجربه دریافت این درمان را دارند. این درمان روتین، گامی اساسی برای حفظ دندان طبیعی شماست، درست همانطور که رویکردهایی مانند ایمپلنت یا کامپوزیت برای برطرف کردن نواقص دیگر ساختار دهان و دندان کاربرد دارند.
چه زمانی دندان باید عصبکشی شود؟
نیاز به درمان عصبکشی (اندودنتیک) زمانی مطرح میشود که پالپ دندان (بافت زنده حاوی عصبها و رگهای خونی در مرکز دندان) توسط عوامل بیماریزا، عمدتاً باکتریها، آلوده و ملتهب شود. علت اولیه این آلودگی معمولاً پوسیدگی دندان است؛ باکتریها با تولید مواد اسیدی، ساختار دندان را تخریب کرده و به تدریج به مرکز دندان نفوذ میکنند.
هنگامی که این تهاجم میکروبی به اتاقک پالپ و سیستم کانالهای ریشه میرسد، به دلیل محیط غنی از مایعات و عروق خونی، باکتریها به سرعت در سراسر این فضا پخش شده و باعث عفونت کامل میشوند. نکته حیاتی این است که عفونت در این مرحله معمولاً گسترده است؛ بنابراین، تخلیه یا حذف بخشی از بافت عفونی (مانند فقط قسمت تاجی یا تنها یکی از کانالهای ریشه) به تنهایی کافی نیست و منجر به باقی ماندن باکتریهای بیماریزا در عمق کانالها و شکست درمان خواهد شد.
علائم و نشانههای نیاز به عصب کشی دندان
تشخیص نیاز به عصبکشی در مراحل اولیه، میتواند از پیشرفت عفونت و از دست دادن دندان جلوگیری کند. علائم تحریکپذیری پالپ معمولاً به صورت یک سیگنال هشداردهنده توسط دندان ارسال میشوند. این نشانهها که از نظر بالینی اهمیت دارند، عبارتند از:
- درد خودبخودی و طولانیمدت: یکی از بارزترین نشانهها، دردی است که بدون هیچ محرک خارجی (مانند جویدن یا خوردن) شروع میشود و پس از رفع محرک، بیش از ۳۰ ثانیه تا چند دقیقه ادامه پیدا میکند. این حالت نشاندهنده التهاب غیرقابل برگشت (Irreversible Pulpitis) است.
- حساسیت شدید به دما: دردی که با مصرف نوشیدنیهای سرد یا گرم آغاز شده و مدت زمان زیادی (اغلب بیش از یک دقیقه) برای فروکش کردن نیاز دارد، نشاندهنده آسیب جدی به عروق و اعصاب داخل پالپ است. در مراحل پیشرفتهتر، ممکن است تحمل غذاهای گرم دشوار شود.
- درد هنگام جویدن: احساس درد یا ناراحتی هنگام فشار دادن دندان، به خصوص در دندانهایی که درمان عصبکشی قبلی شدهاند یا دارای عفونت ریشه (Periapical Abscess) هستند، یکی از شاخصهای ورود التهاب به بافتهای اطراف ریشه است.
- تورم لثه و ایجاد فیستول: در صورت گسترش عفونت به نوک ریشه، ممکن است تورم موضعی در لثه نزدیک دندان مشاهده شود. گاهی اوقات، یک مجرای کوچک تخلیه چرک (فیستول یا جوش) روی لثه ایجاد میشود که نشاندهنده تلاش بدن برای تخلیه فشار ناشی از عفونت مزمن است.
- تغییر رنگ دندان: دندانهای نیازمند عصبکشی، به ویژه اگر دچار خونریزی داخلی پالپ شده باشند، ممکن است کدر، مایل به خاکستری یا قهوهای شوند. این تغییر رنگ نشاندهنده مرگ بافت پالپ است.
نکته تخصصی: لازم به ذکر است که در برخی موارد، به خصوص در عفونتهای مزمن و آهسته، ممکن است دندان هیچگونه دردی نداشته باشد و تنها از طریق عکس رادیوگرافی (Opacity در ناحیه انتهای ریشه) قابل تشخیص باشد. بنابراین، معاینات دورهای دندانپزشکی برای ارزیابی سلامت پالپ حیاتی است.
مراحل عصبکشی دندان: از تشخیص تا ترمیم نهایی
درمان اندودنتیک فرآیندی دقیق است که معمولاً در یک یا دو جلسه، بسته به شرایط عفونت، انجام میشود. درک مراحل عصب کشی دندان به بیمار کمک میکند تا روند درمان خود را بهتر دنبال کند. این مراحل کلیدی به شرح زیر هستند:
تشخیص و برنامهریزی درمان
قبل از شروع هرگونه مداخله، دندانپزشک باید تشخیص قطعی را بر اساس معاینه بالینی و تصویربرداری قرار دهد:
- معاینه بالینی و رادیوگرافی: اولین گام، ارزیابی علائم بالینی (درد، حساسیت) و گرفتن عکس رادیوگرافی است. این تصاویر برای تعیین تعداد کانالها، شکل آنها، و مشاهده میزان عفونت در نوک ریشه (ضایعه پریاپیکال) ضروری هستند.
- درمان دارویی کمکی (در صورت لزوم): در برخی موارد حاد التهاب یا عفونت، دندانپزشک ممکن است برای کنترل وضعیت، پیش از آغاز درمان اندو، داروهای ضدالتهاب یا آنتیبیوتیک تجویز نماید. این مرحله همیشگی نیست و کاملاً وابسته به تشخیص دندانپزشک است.
دسترسی و پاکسازی کانالها
این مرحله شامل باز کردن مسیر به پالپ و تمیز کردن کامل آن است:
- ایجاد دسترسی (Access Opening): دندانپزشک با استفاده از فرزهای مخصوص، پوسیدگیها و هرگونه ترمیم ضعیف روی دندان را برمیدارد و سقف اتاقک پالپ را برمیدارد تا به فضای داخلی کانالها دسترسی کامل یابد.
- تخلیه پالپ و شستشوی اولیه: بافتهای ملتهب و عفونی پالپ از اتاقک پالپ و ابتدای کانالها خارج میشود. سپس با محلولهای ضدعفونیکننده مانند سدیم هیپوکلریت، کانالها شستشو داده میشوند.
شکلدهی و آمادهسازی برای پر کردن
این بخش حیاتیترین مرحله در مراحل عصب کشی دندان است و تضمینکننده پاکسازی کامل است:
- تعیین طول کارآمد: با استفاده از دستگاههای مدرن (مانند اپکس لوکیتور)، طول واقعی هر کانال اندازهگیری میشود تا ابزارها به انتهای کانال برسند اما از آن عبور نکنند.
- شکلدهی مکانیکی (Shaping): برای فراهم کردن فضایی مناسب جهت پر کردن یکنواخت، دیوارههای کانال با استفاده از فایلهای روتاری نیکل-تیتانیومی (NiTi) شکل داده میشوند. این فایلها با چرخش کنترلشده، دیوارهها را صاف و مخروطی میکنند تا تمام باکتریها از بین بروند و فضای مناسبی برای مواد پرکننده ایجاد شود. شستشوی مداوم با مواد استریل در حین کار ضروری است.
پر کردن دائمی کانالها
پس از شکلدهی، کانالها باید به طور کامل و بدون ایجاد فضا (Void) پر شوند:
- استفاده از گوتاپرکا: ماده اصلی پرکننده، گوتاپرکا (یک ماده لاستیکی طبیعی) است که به شکل مخروطی درآمده و پس از آغشته شدن به سیلر (ماده چسباننده)، وارد کانالها میشود.
- تراکم جانبی یا طولی: با استفاده از ابزارهای حرارتی یا دستی، گوتاپرکا به طور کامل در کانالها متراکم میشود تا از هرگونه فضای خالی که میتواند محل تجمع باکتری شود، جلوگیری گردد. این پر کردن دائمی میتواند در همان جلسه پاکسازی انجام شود یا در صورت عفونت شدید، با یک جلسه موقت فاصله بگیرد.
ترمیم نهایی تاج دندان
پس از اتمام موفقیتآمیز درمان ریشه، ترمیم تاج دندان برای حفظ ساختار باقیمانده و جلوگیری از شکستگی اجتنابناپذیر است. به دلیل از دست رفتن حجم زیادی از عاج و مینای دندان، برای بازسازی تاج از مواد زیر استفاده میشود:
- مواد کامپوزیتی (رزینی): برای ترمیمهای کوچک تا متوسط، مواد همرنگ دندان بهترین انتخاب هستند.
- اینلی/آنلی (Inlay/Onlay): اینلی و آنلی دندان دندان جزء روشهای ترمیمی دیجیتال است که در لابراتوار به صورت سفارشی ساخته شده و در طی دو جلسه چسبانده میشود. در این روش یک اسکن سه بعد از دندان گرفته میشود و پس از آن یک قطعه سرامیکی مانند خود دندان روی آن قرار میگیرد.(روش پیشنهادی برای انجام)
- آمالگام: اگرچه از نظر استحکام مناسب است، اما به دلیل مسائل زیباییشناختی و ملاحظات مدرن، استفاده از آن برای دندانهای قدامی و خلفی در حال کاهش است و کامپوزیت و اینلی گزینههای ارجح هستند.
آیا عصبکشی دندان درد دارد؟
قبل از اقدام به عصب کشی ، دندان توسط دندانپزشک بی حس میگردد . اما گاهی به علت مراجعه دیر هنگام بیمار ، حجم اسید تولید شده توسط باکتریها بالا میرود و دندان بسیار ملتهب میگردد و کاملا توسط بی حسی های موضعی بی حس نمیشود .
برای جلوگیری از درد دندان به عصب رسیده به دو نکته زیر توجه کنید:
- در صورت بروز کوچکترین حساسیت و ناراحتی دندان سریعا به دندانپزشک مراجعه کنید . ویزیت سالی یکبار دندانپزشکی بهترین راه برای کشف پوسیدگی ها در بدو پیدایش میباشد که نیاز به درمان شما را به حداقل میرساند .
- یک ساعت قبل از عصب کشی یک عدد مسکن ( ترجیحا از خانواده پروفن ) میل کنید تا تاثیر بی حسی بر روی دندان شما بیشتر شود .
اگر دندان عصب کشی نشود چه اتفاقی می افتد؟
بعضی از بیماران به علت ترس از عصب کشی اصرار دارند که دندانی را که نیاز حتمی به عصب کشی دارد با ترمیم ساده تاج درمان کنند ؛ در اینصورت :
- اگر دندان دردناک باشد با ترمیم درد آن برطرف نشده و اغلب بیشتر میشود .
- حتی اگر دندان هنوز دردناک نشده باشد بعد از ترمیم دچار درد میشود .
- به علت ورود باکتری ها به پالپ در صورت عدم عصب کشی میکروبها از سوراخ انتهای کانال ریشه ها عبور میکنند و وارد استخوان اطراف ریشه میشوند و با تخریب استخوان در بافتهای اطراف ریشه پیشروی میکنند . بنابراین پس از مدتی یک توده عفونی انتهای ریشه دندان تشکیل میشود و به مرور وسیع تر میگردد . این حالت گاهی با درد و گاهی بدون درد ایجاد میشود .
- وسعت یافتن عفونت اطراف ریشه دندان با شکل تورمی بزرگ و برجسته و ناگهانی بر روی لثه و صورت بنام آبسه ادامه می یابد . آبسه میتواند خطرناک باشد . میتواند عفونت را وارد بافتهای مهم همچون چشم نمودده و باعث آسیب به این بافتها شود . در صورت درگیری حیات بیمار میتواند به مخاطره بیفتد . آبسه کف دهان حتی میتواند باعث خفگی و مرگ شود .
- گاهی برجستگی جوش مانندی کنار دندان ایجاد میشود و چرک دندان کم کم از این ناحیه به داخل دهان تخلیه میشود ؛ به این برجستگی گفته میشود .
نتیجتا حتی اگر عفونت به صورت خاموش و بدون علامت پیش روی کند ، خطرات خود را همراه خواهد داشت و همانطور که وجود هر عفونتی در بدن میتواند بر روی ارگانهای بدن تاثیر منفی بگذارد ، عفونت دندان نیز باید به صورت قطعی درمان گردد و باقی ماندن آن مشکل ساز است .
علت درد دندان بعد از عصب کشی چیست ؟
گاهی اوقات حین جلسات و یا بعد از اتمام درمان عصب کشی ، دندان دچار درد میشود . علت این درد پاسخ سیستم ایمنی بدن به تحریکات عصب کشی میباشد . سیستم دفاعی بدن ما به هر عامل خارجی واکنش نشان میدهد . همانطور که بعد از جراحی نواحی مختلف بدن ، آن ناحیه دچار التهاب و تورم میشود ، خارج کردن بافتهای نرم دندان نیز مانند یک جراحی میکروسکوپی سیستم ایمنی بدن را تحریک می نماید . در واقع سیستم دفاعی به سرعت پس از دستکاری بافتی سلولهای دفاعی خود را از طریق جریان خون به آن ناحیه می فرستد تا با عامل خارجی مقابله کنند . تجمع سلولهای دفاعی در ناحیه باعث فشار به بافتهای عصبی اطراف ریشه دندان میشود و درد در ناحیه بروز میکند . هرچند داخل کانالها و اتاقک پالپ عصبی وجود ندارد اما اعصاب اطراف ریشه دندان تحت تاثیر فشارهای ترشحات سیستم ایمنی بدن میتوانند دردناک شوند .
راه های به حداقل رساندن دردهای ناشی از عصب کشی چیست؟
- یک ساعت قبل از شروع درمان مسکن میل کنید . ( ترجیحا از خانواده پروفن )
- در صورتیکه قبل از درمان مسکن میل نکرده اید ، بعد از اتمام جلسه درمانی بلافاصله ( قبل از رفع شدن بی حسی و شروع پروسه دفاعی سیستم ایمنی بدن ) 2 عدد مسکن ( ترجیحا ژلوفن ) میل نمائید .
- در صورتیکه موارد 1 و 2 را انجام دادید و بعد از 4 ساعت درد شروع شد بلافاصله یک مسکن دیگر میل کنید .
- اگر دچار دردهای شدید دندان پس از جلسه درمانی شدید یک عدد ژلوفن ، 2 ساعت بعد 2 عدد استامینوفن کدئین دار میل کنید و این چرخه را هر دو ساعت تکرار کنید . ( 1 عدد ژلوفن و 2 ساعت بعد 2 عدد استامینوفن کدئین دار )
توجه داشته باشید که:
- مسکن های نامبرده جز دسته ضد التهابها هستند و اگر قبل از دستکاری دندان و یا بلافاصله بعد از آن مصرف شوند می توانند جلوی ترشح سلولهای دفاعی را گرفته و از درد پیشگیری کنند ، تکرار مسکن راس ساعتهای ذکر شده از تجمع مجدد مواد التهابی و دفاعی جلوگیری میکند و اگر به تعویق بیفتد دوزهای بعدی مسکن دیرتر اثر میکند .
- آمپول کترولاک نیز میتواند بصورت عضلانی تزریق شود که در کنترل درد بسیار موثر است .
- استفاده از کورتون هایی نظیر آمپول دگزامتازون بدون تجویز پزشک به هیچ وجه توصیه نمیشود ؛ زیرا مصرف کورتون دارای عوارض میباشد و فقط در شرایط خاص با تشخیص پزشک تجویز میگردد .
چنانچه نیاز به عصبکشی دندان داشتید میتوانید با مشاوران درمان ما در کلینیک دندانپزشکی مدرن تماس بگیرید
