دندان قروچه یا «براکسیسم» یکی از مشکلات نسبتاً شایع دهان و دندان است که بسیاری از افراد بدون آنکه متوجه باشند به آن دچار هستند. در این وضعیت فرد بهصورت ناخودآگاه دندانهای خود را روی هم فشار میدهد یا آنها را به هم میکشد (میسابد)؛ رفتاری که اغلب در هنگام خواب رخ میدهد اما ممکن است در طول روز نیز اتفاق بیفتد. متاسفانه بسیاری از مبتلایان تا مدتها از وجود این عادت آگاه نیستند و زمانی متوجه آن میشوند که با علائمی مانند درد فک، سردرد صبحگاهی، حساس شدن دندانها یا ساییدگی دندانها روبهرو شوند.
در نتیجه تصمیم گرفتیم در این مقاله از مجله دندانپزشکی کلینیک دندانپزشکی مدرن به به این موضوع بپردازیم که دندان قروچه یا براکسیسم چیست، چه انواعی دارد، علائم آن چیست و چگونه میتوان آن را درمان یا از آن پیشگیری کرد. پس با ما همراه باشید.
دندان قروچه چیست؟ | بررسی علمی به زبان ساده
دندان قروچه که در علم پزشکی به آن «براکسیسم» (Bruxism) گفته میشود، حالتی است که در آن فرد بهصورت غیرارادی دندانهای خود را به هم فشار میدهد یا آنها را روی هم میساید. این پدیده در واقع نوعی فعالیت غیرطبیعی در عضلات فک است و ریشهای عصبی–عضلانی دارد؛ به همین دلیل بسیاری از افراد کنترل آگاهانهای روی آن ندارند.
در دندان قروچه معمولاً چند نوع حرکت در فک دیده میشود. گاهی فرد فقط دندانها را با فشار روی هم میفشارد (Clenching)، اما در بسیاری از موارد دندانها به شکل حرکتهای سایشی عرضی یا جلو و عقب روی هم کشیده میشوند. همین حرکتهای تکراری باعث ایجاد صدای ساییده شدن دندانها و به مرور زمان ساییدگی مینای دندان میشود.
براکسیسم در واقع فقط یک عادت ساده نیست، بلکه نوعی اختلال عملکردی در سیستم جویدن محسوب میشود که به عضلات فک، دندانها و مفصل فکیـگیجگاهی (TMJ) مربوط است. وقتی این فشار بهطور مکرر و طولانی ایجاد شود، نیرویی چند برابر حالت عادی جویدن به دندانها وارد میشود و همین موضوع میتواند باعث ساییدگی دندانها، درد فک و حتی ترکهای میکروسکوپی در مینای دندان شود.
نکتهای که بسیاری از افراد نمیدانند این است که دندان قروچه اغلب به مغز و سیستم عصبی مرتبط است، نه فقط به دندانها. تحقیقات نشان میدهد این مشکل در بسیاری از موارد با استرس، فعالیت بیش از حد مغز در خواب، اختلالات خواب مانند آپنه خواب (حالت نیمه هوشیاری در خواب) و حتی برخی داروها ارتباط دارد. به همین دلیل بررسی و درمان دندان قروچه معمولاً فقط به دندانها محدود نمیشود و گاهی نیاز به بررسی عوامل رفتاری و عصبی نیز دارد.
براکسیسم در چه سنی اتفاق میفتد
دندان قروچه یا براکسیسم میتواند در هر سنی دیده شود، اما شیوع آن در همه سنین یکسان نیست. بررسیهای علمی نشان میدهد این مشکل در کودکان نسبتاً شایعتر از بزرگسالان است و البته به همین میزان هم در کودکان راحتتر برطرف میشود.
دندان قروچه در کودکان
در کودکان، دندان قروچه اغلب از حدود 3 تا 9 سالگی یعنی زمانی که دندانهای شیری کامل میشوند یا کودک در حال تجربه تغییرات رشدی است، مشاهده میشود. برخی مطالعات نشان میدهند حدود 15 تا 20 درصد کودکان در مقطعی از رشد خود دچار براکسیسم میشوند. با این حال در بیشتر موارد، این عادت با رشد فک و تغییر دندانها بهتدریج بدون نیاز به درمان خاصی کاهش مییابد یا کاملاً از بین میرود.
نکته مهم این است که براکسیسم دوران کودکی لزوماً به این معنا نیست که فرد تا بزرگسالی دندان قروچه خواهد داشت. در بسیاری از کودکان این مشکل موقتی است و با رشد سیستم فکی و عصبی برطرف میشود. اما اگر دندان قروچه شدید باشد، با درد فک، سایش دندانها یا اختلال خواب همراه شود، بهتر است توسط دندانپزشک بررسی شود تا از بروز مشکلات جدیتر جلوگیری شود.
دندان قروچه در بزرگسالان
در سنین بالاتر، بهویژه در نوجوانان و بزرگسالان نیز دندان قروچه دیده میشود، اما معمولاً دلایل آن متفاوت است. در این گروه سنی، عواملی مانند استرس، فشارهای عصبی، اختلالات خواب، مشکلات مفصل فک یا نامنظمی دندانها بیشتر در ایجاد براکسیسم نقش دارند. آمارها نشان میدهد حدود 8 تا 10 درصد بزرگسالان به نوعی از دندان قروچه، بهخصوص براکسیسم شبانه، مبتلا هستند. این دسته از افراد برخلاف کودکان بهتر است این موضوع را جدیتر بگیرند.
انواع دندان قروچه | آیا براکسیسم در خواب و بیداری چه تفاوتی دارند؟
برای بررسی انواع دندان قروچه میتوان از چند زاویه مختلف به این عارضه نگاه کرد. از نظر نوع حرکت فک، برخی افراد فقط دندانها را با فشار روی هم نگه میدارند (فشار دادن دندانها) و در برخی دیگر حرکتهای سایشی به صورت عرضی یا جلو و عقب بین دندانها ایجاد میشود.
در دندانپزشکی و پزشکی خواب، انواع دندان قروچه معمولاً بر اساس زمانی که اتفاق میافتد دستهبندی میشوند؛ یعنی براکسیسم در خواب و براکسیسم در بیداری.
دندان قروچه در خواب (Sleep Bruxism)
دندان قروچه در خواب شایعترین نوع براکسیسم است و زمانی رخ میدهد که فرد در خواب بهطور غیرارادی دندانهای خود را به هم فشار میدهد یا میساید. این حالت اغلب با فعالیت سیستم عصبی در مراحل خاصی از خواب مرتبط است و به همین دلیل فرد معمولاً از آن آگاه نیست. در بسیاری از موارد اطرافیان با شنیدن صدای ساییده شدن دندانها متوجه آن میشوند.
براکسیسم شبانه میتواند با عواملی مانند استرس، اختلالات خواب، مصرف برخی داروها یا مشکلات فکی ارتباط داشته باشد و در صورت ادامهدار بودن باعث ساییدگی دندانها، درد فک و سردردهای صبحگاهی شود.
دندان قروچه در بیداری (Awake Bruxism)
یکی دیگر از انواع دندان قروچه، دندان قروچه در بیداری است که معمولاً به شکل ساییدن شدید دندانها نیست، بلکه بیشتر به صورت فشار دادن یا روی هم نگه داشتن دندانها دیده میشود. این حالت اغلب زمانی رخ میدهد که فرد در حال تمرکز، استرس یا تنش عصبی است و ممکن است حتی متوجه این عادت نباشد.
براکسیسم بیداری بیشتر با عوامل روانی و رفتاری مانند استرس، اضطراب یا عادتهای فکی ارتباط دارد. به همین دلیل در بسیاری از موارد با آگاهی فرد، اصلاح عادتها و مدیریت استرس میتوان شدت آن را کاهش داد.
نشانهها و علائم دندان قروچه | از کجا بفهمیم دندان قروچه داریم؟
علائم دندان قروچه همیشه بهراحتی قابل تشخیص نیستند، زیرا بسیاری از افراد هنگام خواب دچار براکسیسم میشوند و خودشان متوجه آن نمیشوند. با این حال بدن و دندانها معمولاً نشانههایی از این مشکل نشان میدهند. شناخت نشانههای دندان قروچه میتواند کمک کند این عارضه زودتر شناسایی شود.
از مهمترین نشانههای براکسیسم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ساییدگی یا کوتاه شدن دندانها که معمولاً در معاینه دندانپزشکی مشخص میشود.
- درد یا خستگی عضلات فک بهویژه پس از بیدار شدن از خواب.
- سردردهای صبحگاهی که معمولاً از ناحیه شقیقهها شروع میشود.
- حساس شدن دندانها به سرما، گرما یا غذاهای شیرین به دلیل آسیب به مینای دندان.
- صدا دادن یا کلیک مفصل فک هنگام باز و بسته کردن دهان.
- احساس فشار در فک یا صورت بهخصوص بعد از خواب شبانه.
- ترکهای ریز یا شکستگیهای کوچک در دندانها در موارد شدیدتر.
- شنیدن صدای ساییده شدن دندانها در خواب توسط اطرافیان.
البته در پاسخ به این سؤال که چگونه دندان قروچه را تشخیص دهیم باید گفت تشخیص قطعی معمولاً توسط دندانپزشک انجام میشود. دندانپزشک با بررسی وضعیت ساییدگی دندانها، عضلات فک و مفصل فکی میتواند نشانههای براکسیسم را شناسایی کند و در صورت نیاز بررسیهای بیشتری برای تعیین علت و شدت مشکل انجام دهد. بنابراین پیشنهاد میشود اگر چنین علائمی دیدید، فورا به متخصص مراجعه کنید.
علت دندان قروچه چیست؟
براکسیسم معمولاً یک علت واحد ندارد و اغلب نتیجه ترکیبی از عوامل جسمی، عصبی و رفتاری است. به همین دلیل در بسیاری از افراد چند عامل مختلف بهطور همزمان باعث فعال شدن عضلات فک و ایجاد فشار یا ساییدگی دندانها میشود.
مهمترین علتهای دندان قروچه عبارتاند از:
1.استرس و فشارهای عصبی
یکی از شایعترین دلایل براکسیسم، استرس روزمره، اضطراب، عصبانیت یا هیجانهای کنترلنشده است. در این شرایط سیستم عصبی فعالتر میشود و عضلات فک بهطور ناخودآگاه دچار انقباض میشوند، بهخصوص هنگام خواب.
2.اختلالات خواب و مشکلات تنفسی
برخی اختلالات خواب مانند آپنه خواب، خر و پف یا مشکلات تنفسی در خواب میتوانند با دندان قروچه مرتبط باشند. در این حالت مغز برای باز نگه داشتن مسیر تنفس، فعالیت عضلات فک را افزایش میدهد.
3.مشکلات دندانپزشکی و ناهماهنگی دندانها
در بعضی افراد نامرتبی دندانها، مشکلات بایت (نحوه قرارگیری دندانها روی هم) که معمولاً با روشهای ارتودنسی دندان اصلاح میشود، یا مشکلات مفصل فک میتواند باعث تحریک عضلات فک و ایجاد براکسیسم شود.
4.عصبی و روانی
افرادی که از برخی اختلالات عصبی یا مشکلات روانشناختی رنج میبرند ممکن است بیشتر در معرض دندان قروچه باشند، زیرا این شرایط میتواند روی فعالیت عضلات و سیستم عصبی تأثیر بگذارد.
5.مشکلات عضلات فک و صورت
ضعف یا اختلال در عضلات فک و مفصل فکیـگیجگاهی (TMJ) نیز میتواند باعث شود عضلات فک در زمان استراحت یا خواب به شکل غیرطبیعی منقبض شوند.
6.مصرف برخی داروها
در بعضی موارد داروهای ضدافسردگی، داروهای مربوط به سیستم عصبی یا برخی داروهای محرک میتوانند به عنوان یک عارضه جانبی باعث افزایش احتمال براکسیسم شوند.
در مجموع، علت دندان قروچه در هر فرد میتواند متفاوت باشد و گاهی ترکیبی از استرس، مشکلات خواب و عوامل دندانپزشکی در ایجاد آن نقش دارند. به همین دلیل برای درمان مؤثر براکسیسم، معمولاً لازم است علت اصلی توسط دندانپزشک یا پزشک بررسی و شناسایی شود.
:::
عوارض دندان قروچه | اگر درمان نشود چه میشود؟
در بسیاری از افراد، دندان قروچه در ابتدا ممکن است مشکل جدی به نظر نرسد؛ اما اگر این عادت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، میتواند به مرور زمان به دندانها، عضلات فک و حتی مفصل فک آسیب وارد کند. به همین دلیل آگاهی از عوارض دندان قروچه و نتایج آسیبرسان آن لازم است. برخی از مهمترین عوارض دندان قروچه عبارتاند از:
- سایش و فرسایش دندانها: فشار و حرکت مداوم دندانها روی هم باعث ساییده شدن مینای دندان میشود و در موارد شدید حتی ممکن است لایههای عمیقتر دندان نیز درگیر شوند.
- شکستگی یا ترک خوردن دندانها : در براکسیسم شدید، فشار زیاد میتواند باعث ایجاد ترکهای ریز یا حتی شکستن دندانها و ترمیمهای دندانپزشکی شود.
- حساس شدن دندانها: با از بین رفتن بخشی از مینای دندان، دندانها نسبت به سرما، گرما و مواد شیرین حساستر میشوند.
- مشکلات مفصل فک (TMJ): فشار مداوم به مفصل فکیـگیجگاهی میتواند باعث صدا دادن فک، محدود شدن حرکت فک یا درد در این ناحیه شود.
- سردردهای مکرر: بسیاری از افراد مبتلا به براکسیسم، بهویژه در نوع شبانه، دچار سردردهای صبحگاهی یا درد در ناحیه شقیقهها میشوند.
- آسیب به درمانها و ترمیمهای دندانپزشکی: دندان قروچه میتواند به بسیاری از درمانها و ترمیمهای دندانی مانند لمینت، انواع ایمپلنت دندان و … به مرور زمان آسیب وارد کند به همین دلیل در برخی از موارد استفاده از نایت گارد در هنگام خواب توصیه میشود.
در صورت نادیده گرفتن این مشکل، شدت عوارض دندان قروچه ممکن است به مرور افزایش پیدا کند و حتی نیاز به درمانهای دندانپزشکی پیچیدهتری ایجاد شود. به همین دلیل اگر نشانههایی از براکسیسم مانند ساییدگی دندانها یا درد فک دارید، بهتر است برای بررسی دقیقتر و جلوگیری از آسیبهای جدیتر به دندانپزشک مراجعه کنید.
درمان دندان قروچه یا براکسیسم | بهترین روشهای درمان
درمان دندان قروچه به علت اصلی ایجاد آن بستگی دارد؛ زیرا معمولاً یک مشکل چندعاملی است و میتواند به عوامل دندانی، عضلانی یا حتی مشکلات عصبی و روانی مرتبط باشد. به همین دلیل در بسیاری از موارد، درمان براکسیسم بهصورت ترکیبی و با در نظر گرفتن علت زمینهای انجام میشود تا هم فشار وارد شده به دندانها کاهش یابد و هم از بروز عوارض طولانیمدت جلوگیری شود.
در برخی افراد، علت اصلی دندان قروچه به مشکلات ساختار بیولوژیکی دندانها یا فک مربوط میشود. برای مثال نامرتبی دندانها، اختلال در نحوه قرار گرفتن دندانها روی هم (بایت) یا برخی مشکلات مفصل فک میتواند زمینهساز این مشکل باشد. در چنین شرایطی، دندانپزشک تلاش میکند با انجام اصلاحات لازم در دندانها یا فک، عامل ایجاد فشار و سایش دندانها را برطرف کند. همچنین در بعضی موارد ممکن است تمرینهای مخصوص برای عضلات فک تجویز شود تا عملکرد عضلات بهبود پیدا کرده و میزان تنش در ناحیه فک کاهش یابد.
با این حال، در بسیاری از موارد علت اصلی براکسیسم به عوامل عصبی و روانی مرتبط است. عواملی مانند استرس، اضطراب، تنشهای روحی، خشم یا فشارهای روانی روزمره میتوانند باعث انقباض ناخودآگاه عضلات فک و در نتیجه دندان قروچه شوند. در چنین شرایطی، یکی از بخشهای مهم درمان دندان قروچه مراجعه به روانشناس و استفاده از روشهای مدیریت استرس و کنترل تنشهای روانی است. این رویکرد میتواند به کاهش فعالیت غیرارادی عضلات فک و کنترل بهتر براکسیسم کمک کند.
در موارد شدیدتر که مشکلات روانی یا عصبی نقش پررنگتری دارند، ممکن است نیاز به مراجعه به روانپزشک وجود داشته باشد. در این شرایط، پزشک میتواند در صورت لزوم داروهایی تجویز کند که به کاهش تنش عصبی و ایجاد آرامش بیشتر کمک میکنند. این داروها معمولاً با هدف کنترل اضطراب و کاهش فشارهای روانی استفاده میشوند تا شدت دندان قروچه کمتر شود و روند درمان براکسیسم مؤثرتر پیش برود.
در کنار تمام این روشها، برای جلوگیری از آسیب به دندانها معمولاً استفاده از نایت گارد (محافظ دهان) توصیه میشود. نایت گارد وسیلهای است که توسط دندانپزشک ساخته میشود و در زمان خواب روی دندانها قرار میگیرد. این محافظ باعث میشود تماس مستقیم دندانها با یکدیگر کاهش پیدا کند و از سایش، شکستگی یا آسیب به مینای دندان جلوگیری شود. در واقع نایت گارد بهعنوان یک روش حمایتی در کنار سایر روشهای درمان دندان قروچه استفاده میشود تا عوارض این مشکل به حداقل برسد.
در مجموع، انتخاب بهترین روش درمان براکسیسم به تشخیص دقیق علت آن بستگی دارد و معمولاً با همکاری دندانپزشک و در صورت نیاز متخصصان حوزه سلامت روان انجام میشود تا هم علت زمینهای کنترل شود و هم از آسیب به دندانها و مفصل فک جلوگیری گردد.
توجه: دندان قروچه در کودکان معمولا به مرور زمان برطرف میشود اما این بدین معنی نیست که به آن بی توجه باشید بلکه باید والدین نظارت کافی را بر فرزندانشان داشته باشند و در صورت شدت گرفتن و یا تداوم آن به متخصص مراجعه کنند.
سوالات متداول در خصوص براکسیسم یا دندان قروچه
آیا دندان قروچه خطرناک است؟
بله، در صورت تداوم، دندان قروچه میتواند باعث سایش دندانها، درد فک، سردرد و آسیب به مفصل فک شود.
چگونه درمان قروچه را درمان کنیم؟
درمان دندان قروچه معمولاً با ترکیبی از مدیریت استرس، استفاده از نایت گارد و در برخی موارد درمانهای دندانپزشکی یا پزشکی انجام میشود.
چگونه دندان قروچه را تشخیص دهیم؟
دندان قروچه معمولاً با علائمی مانند ساییدگی دندانها، درد فک، سردرد صبحگاهی و تشخیص دندانپزشک قابل شناسایی است.
