امروزه، خدمات دندانپزشکی به لطف پیشرفتها در روشهای بی حسی، بسیار آسانتر، بدون درد و قابل تحملتر از گذشته شدهاند. در گذشته، انجام عملیات دندانپزشکی اغلب با درد، ترس و حتی آسیبهای روحی همراه بود، اما استفاده از انواع بی حسی دندان این فوبیا را به مراتب کاهش داده و مراجعه به دندانپزشک را با آرامش بیشتری همراه کرده است. در همین راستا قصد داریم در ادامه این مقاله به بررسی انواع بی حسی های رایج در دندانپزشکی، کاربردها، عوارض جانبی و نکات مهم برای یک تجربه درمانی موفق بپردازیم؛ پس با ما همراه باشید.
چرا بی حسی در دندانپزشکی یک ضرورت است؟
بی حسی جزء اولین و اساسیترین مراحل بالینی درمان در دندانپزشکی محسوب میشود و سنگ بنای یک تجربه درمانی موفق و بدون استرس را تشکیل میدهد. اهمیت این مرحله تنها به بیمار و کاهش درد او محدود نمیشود؛ بی حسی دندان نه تنها برای بیماران از جهت کاهش چشمگیر درد مفید است، بلکه برای دندانپزشکان نیز بسیار کاربردی خواهد بود. چرا که اگر در حین انجام درمان، بیمار دردی نداشته باشد، دندانپزشک میتواند فرآیندهای درمانی را، بهویژه در موارد پیچیده، با تسلط و کنترل بسیار بیشتری به سرانجام برساند.
با این حال، مدیریت این فرآیند نیازمند دقت و دانش تخصصی است. چالشهایی که معمولاً در این مسیر پیش میآید، مانند حساسیتهای دارویی و شرایط پزشکی خاص بیمار، اهمیت این دقت را دوچندان میکند. به همین دلیل، امروزه انواع روشهای بی حسی در دندانپزشکی و مواد بی حسی مختلفی به وجود آمده است تا دندانپزشک بتواند برای هر بیمار، متناسب با شرایط فردی او، بهترین و ایمنترین روش بی حسی دندان را تجویز کرده و به کار گیرد.
انواع بی حسی دندان بر اساس نحوه استفاده
حالا که با اهمیت بی حسی دندان آشنا شدید و میدانید که برای هر بیمار، متناسب با شرایط جسمی، سطح اضطراب و نوع درمان، یک راهکار متفاوت وجود دارد، وقت آن است که این گزینهها را از نزدیک بشناسیم. در ادامه، به تفصیل با انواع بی حسی دندان در دندانپزشکی و کاربرد هر یک آشنا میشویم تا بدانید در هر شرایطی، چه گزینهای پیش روی شماست.
موارد مصرف بی حسی موضعی
- پر کردن دندان
- کشیدن و خارج کردن دندان
- عصبکشی دندان های پوسیده
- اعمال مربوط به درمان ریشه دندانها (مانند Laser RCT/Laser-assisted Root canal treatment)
- جرمگیری دندان
- روت پلنینگ و سایر موارد جزئی
✦ به نقل از ncbi.nlm.nih.gov
“Local anesthesia in dentistry can be given as either infiltration or block anesthesia”
ترجمه: بی حسی موضعی در دندانپزشکی میتواند بهصورت بی حسی نفوذی یا بی حسی بلوکی انجام شود.
بی حسی موضعی
بی حسی موضعی یکی از متداول ترین انواع بی حسی در دندانپزشکی است که عموم مردم بی حسی را با این روش میشناسند و دندان پزشکان نیز برای درمان های عادی و سرپایی معمولا از این روش استفاده میکنند. در این روش مواد بیحس کننده را به لثه تزریق میکنند و ناحیه مورد نظر در عرض چند دقیقه بی حس میشود. یکی از ویژگی های این روش این است که بیمار همچنان هوشیار است.
آمپول بی حسی
این رایجترین روش بی حسی است. لیدوکائین اغلب با آدرنالین ترکیب میشود که میتواند ضربان قلب بیمار را افزایش دهد. آمپولهای بی حسی دندان معمولاً عوارض جانبی خاصی ندارند، اما در موارد نادر ممکن است منجر به حساسیت، لکنت زبان، عفونت لثه، تپش قلب، ناتوانی در پلک زدن و گاز گرفتن لب شوند.
اسپری بی حسی دندان
یک روش بی حسی موضعی است که برای کاهش درد در حین درمانهای دندانپزشکی استفاده میشود. این اسپری اعصاب ناحیه مورد نظر را بیحس میکند و بیمار در طول درمان دردی احساس نمیکند. عوارض جانبی آن معمولاً خفیف و موقتی هستند، مانند احساس سوزش، درد و حسی عجیب پس از بی حسی. در برخی موارد، بیمار ممکن است دچار سرگیجه، تاری دید و سردرد نیز شود.
ژل بی حسی دندان
این ژل بی حسی موضعی با مالیدن روی لثه، اعصاب ناحیه را بیحس میکند و از احساس درد در طول درمان جلوگیری مینماید. عوارض جانبی آن نیز معمولاً خفیف و موقتی هستند و شامل احساس سوزش، درد و حسی مبهم پس از رفع بی حسی میشود. در برخی موارد، سرگیجه، تاری دید و سردرد خفیف نیز ممکن است رخ دهد.
توجه: اثر بی حسی موضعی معمولاً تا چند ساعت باقی میماند و به تدریج از بین میرود.
آرام بخش
این روش که به آن داروی خواب نیز گفته میشود، گزینهای عالی برای عملیات دندانپزشکی طولانیتر یا برای بیمارانی است که ترس و اضطراب شدید از مراجعه به دندانپزشک دارند (فوبیای دندانپزشکی). آرامبخش قوی اغلب با یک بیحسکننده موضعی ترکیب میشود و در برخی موارد، دندانپزشک میتواند از چندین نوع آرامبخش استفاده کند. در نتیجه برای بیمارانی که ترس و حرکات غیر ارادی دارند بی حسی دندان سدیشن بهترین روش برای بی حسی خواهد بود تا دندانپزشک بتواند کار خود را بدون خطا انجام دهد.
انواع آرامبخشها عبارتند از:
- گاز اکسید نیتروژن : این روش، بی حسی موضعی را با اکسید نیتروژن (گاز خنده) ترکیب میکند. بیمار دارو و گاز را از طریق ماسک تنفس میکند و در تمام طول عمل هوشیار میماند، اما هیچ دردی را احساس نخواهد کرد. این روش بی حسی خیلی سریع عمل میکند.
- داروهای آرامبخش خوراکی: دندانپزشک معمولاً داروی خوراکی هالسیون و کتامین و… را قبل از عمل تجویز میکند. این دارو آرامبخشی با قدرت متوسط تا عمیق ایجاد میکند که باعث به خواب رفتن ملایم بیمار در حین عمل میشود، اما بیدار شدن پس از عمل به راحتی صورت میگیرد.
- IV آرامبخش (تزریق داخل وریدی): در این روش داروهای آرامبخش و ضد اضطراب به صورت مستقیم داخل ورید (عروق خونی) تزریق میشوند. بیشتر در درمانهای پیچیده یا برای بیماران خاص استفاده میشود و به دندانپزشک امکان میدهد تا سطح آرامبخشی را در طول عمل تنظیم کند. با آرامبخش IV، بیمار در حالت نیمههوشیار است، درد را احساس نمیکند و مراحل عمل را نیز به خاطر نمیآورد.
توجه: در دوزهای خفیف، سدیشن بیمار را هوشیار نگه میدارد، اما در شرایط استثنایی از دوز بیشتری استفاده میشود. دیازپام، میدازولام و پروپوفول از رایجترین انواع بی حسی دندان سدیشن هستند.
بیهوشی عمومی
بیهوشی عمومی که به آن خواب مصنوعی نیز میگویند، به عنوان یکی از انواع بی حسی دندان، زمانی استفاده میشود که اضطراب بیمار بسیار بالا باشد یا زمان جراحی دندان طولانی باشد. این نوع بی حسی دندانپزشکی به صورت استنشاقی یا تزریق وریدی مورد استفاده قرار میگیرد.
کاربردهای بی حسی عمومی عبارتند از:
- پیوند استخوان دندان برای ایمپلنت
- اعمال جراحی فک
- کشیدن دندان برای جراحی
- برخی از اعمال دندانپزشکی زیبایی
عوارض جانبی بی حسی عمومی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- قفل شدن فک
- احساس خستگی و بیحالی
- توهم و منگی خفیف
- گیجی
- تعریق بالا و لرزیدن
- تورم در محل تزریق
- استفراغ و حالت تهوع
- سرگیجه
استفاده از بی حسی عمومی برای همه افراد مناسب نیست. این روش معمولاً برای افراد دارای بیماریهای کلیوی، کبدی و ریوی، اطفال و سالمندان، خانمهای باردار و بیماران عصبی توصیه نمیشود. همچنین، افرادی که به داروهای بیهوشی حساسیت دارند، نباید از این روش استفاده کنند. علائم واکنش آلرژیک به بیهوشی میتواند مشابه سایر آلرژیها باشد و شامل خارش، کهیر، بثورات پوستی و تورم صورت، زبان یا لبها میشود که در موارد شدید میتواند کشنده باشد.
بی حسی دیجیتال
بی حسی دیجیتال یکی از جدیدترین انواع بی حسی دندان در دندانپزشکی است که از تکنولوژی روز دنیا برای به حداقل رساندن درد و استرس و همچنین القا نکردن ترس سرنگ به بیمار استفاده میشود. این روش جایگزین سرنگهای قدیمی و کلیشهای میشود که از کودکی باعث ترس در بسیاری از افراد بودهاند.
نحوه عملکرد و مزایای بی حسی دیجیتال:
- تاثیر روانی و روحی بهتر: استفاده از این دستگاه حس بهتری به بیماران میدهد.
- نتایج درمانی مطلوبتر: سرعت تزریق دارو را تنظیم میکند. این امر باعث میشود که فشار زیاد دست که ممکن است منجر به درد یا آسیب بافت شود، حذف گردد.
- تزریق آرام و کنترلشده: تزریق به صورت آرام و طبق سرعت تنظیم شده انجام میشود.
- دوز دقیق: برخی از مدلها حتی دوز دارو را محاسبه کرده و میزان تزریق را به دندانپزشک یادآوری میکنند.
این روش برتریهایی نسبت به بی حسی معمولی دارد، اما باید توجه داشت که از همان داروهای بی حسی معمول استفاده میکند و تفاوت اصلی در نحوه اعمال دارو است. بی حسی دیجیتال در تمام سنین و برای همه درمانهای دندانپزشکی قابل استفاده است، چه برای تزریق یکباره در کارهای محدود و چه برای تزریقهای متعدد در نواحی وسیعتر مانند جراحیها.
عوامل مؤثر بر موفقیت بی حسی و راحتی بیمار
قابل توجه است حس درد در دندانپزشکی به عوامل دیگری غیر از خود عمل دندانپزشکی از جمله ذهنیت و ترس ذهنی از درد دندان و … بستگی دارد. پس برای اطمینان از یک بی حسی موفق و تجربه درمانی راحت،به موارد زیر دقت نمایید:
- ارتباط موثر و اطمینان دندانپزشک و بیمار: یک ارتباط خوب و صحیح بین دندانپزشک و بیمار، حس اطمینان و راحتی را در بیمار ایجاد میکند. محیط آرام نیز به این حس خوب کمک میکند.
- تاریخچه پزشکی بیمار: بسیار مهم است که حتماً بیماریهای زمینهای (مانند بیماری قلبی، دیابت) و هرگونه حساسیت دارویی خود را قبل از تزریق بی حسی به دندانپزشک اطلاع دهید. این اطلاعات به دندانپزشک کمک میکند تا بهترین دارو و دوز مناسب را انتخاب کند و از عوارض احتمالی جلوگیری شود.
- ترس و استرس: ترس و اضطراب از مهمترین عواملی هستند که میتوانند مانع از بی حسی موفق شوند. استرس میتواند در روند بی حسی اختلال ایجاد کند و عدم بی حسی کافی به نوبه خود اضطراب بیمار را افزایش میدهد. مراجعه به رواندرمانگر یا استفاده از داروهای آرامبخش میتواند در مدیریت این استرس کمککننده باشد.
- سابقه حملات پانیک: برای این بیماران، بی حسی ممکن است یادآور حملات پانیک باشد، لذا تمهیدات دارویی قبل از شروع درمان میتواند بی حسی موفقتری را فراهم کند.
- ترس از خفگی: به بیمارانی که نگران بسته شدن مجرای گلویشان در اثر بی حسی هستند، باید اطمینان داد که بی حسیهای دهانی هیچ مشکلی برای تنفس ایجاد نمیکنند.
- بیماران مبتلا به اعتیاد: اعتیاد میتواند در امر بی حسی اختلال ایجاد کند، اما دندانپزشک میتواند روش مناسبی را برای این بیماران جایگزین کند.
- خواب کافی: خواب کافی در شب قبل از مراجعه به دندانپزشکی میتواند کمک شایانی به روند بی حسی داشته باشد. از تنظیم وقت دندانپزشکی در روزهایی که پر تنش یا خسته هستید، خودداری کنید.
مواد بی حسی پر کاربرد در دندانپزشکی
همان طور که روش های مختلف بی حسی دندان وجود دارد مواد بی حسی نیز ممکن است متفاوت باشد. از جمله رایج ترین انواع مواد بی حسی دندان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
لیدوکائین
لیدوکائین یکی از قدیمیترین و پرکاربردترین بیحسکنندههای موضعی در دندانپزشکی به شمار میرود که به دلیل شروع اثر سریع و ایمنی بالا، شهرت دارد. این ماده با مسدود کردن کانالهای سدیم در سلولهای عصبی، از انتقال پیام درد به مغز جلوگیری کرده و معمولاً برای طیف وسیعی از درمانهای دندانپزشکی استفاده میشود.
آرتیکائین
آرتیکائین، بیحسکنندهای قوی با قدرت نفوذ بالا است که به ویژه در سالهای اخیر محبوبیت زیادی پیدا کرده است. به نوعی میتوان گفت پس از لیدوکائین، آرتیکائین پرمصرفترین بی حسکننده دندان است و حتی عوارض کمتری نیز دارد. ساختار شیمیایی منحصربهفرد آن که دارای یک حلقه تیوفن است، باعث نفوذ سریعتر و عمیقتر به بافتهای عصبی شده و به همین دلیل برای جراحیهای پیچیدهتر و مواردی که بیمار به بی حسیهای معمول پاسخ نمیدهد، گزینهای ایدهآل محسوب میشود
پریلوکائین
ریلوکائین نیز یکی دیگر از بیحسکنندههای موضعی است که برای ایجاد بی حسی در دندانپزشکی مورد استفاده قرار میگیرد. این ماده اثری طولانیمدتتر داشته و برای پروسههای دندانپزشکی که به زمان بیشتری نیاز دارند، مناسب است. از عوارض پریلوکائین میتوان به کاهش فشار خون اشاره کرد و باید با نظر دندانپزشک تجویز شود.
مپیواکائین
مپیواکائین یک بیحسکننده با شروع اثر سریع است که اغلب برای بیمارانی که به اپینفرین (یک منقبضکننده عروقی که معمولاً به بیحسکنندهها اضافه میشود) حساسیت دارند، انتخاب مناسبی به شمار میرود. این ماده برای ایجاد بی حسی موضعی یا منطقهای در دندانپزشکی کاربرد داشته و برای درمانهای کوتاهمدت گزینهی مطلوبی است.
بوپیواکائین
بوپیواکائین به دلیل مدت اثر بسیار طولانی، برای جراحیهای وسیع و کنترل دردهای شدید پس از عمل جراحی کاربرد دارد.این ویژگی آن را به گزینهای مناسب برای مواردی که نیاز به بی حسی طولانیمدت وجود دارد، تبدیل کرده است، هرچند به دلیل سمیت احتمالی بیشتر ، با احتیاط بیشتری تجویز میشود و برای افرادی که مشکلات و ناراحتی های قلبی دارند مضر و خطرناک است.
نکته مهم: انتخاب نوع ماده بی حسی به عوامل مختلفی از جمله نوع درمان، شرایط پزشکی بیمار و طول مدت زمان مورد نیاز برای بی حسی بستگی دارد و همواره باید توسط دندانپزشک تعیین گردد.
بی حسی دندان بدون آمپول چگونه انجام میشود؟
بیحسی دندان بدون آمپول معمولاً با استفاده از ژل یا اسپری بیحسکننده و در برخی درمانها با دستگاههای دیجیتال انجام میشود. ژل و اسپری بیشتر سطح لثه را بیحس میکنند و برای درمانهای عمیق معمولاً کافی نیستند؛ دستگاه دیجیتال نیز داروی بیحسی را با فشار و سرعت کنترلشده وارد بافت میکند تا درد تزریق کمتر شود، اما همچنان ممکن است از سوزن بسیار ظریفی استفاده کند. بنابراین انتخاب روش مناسب به نوع و عمق درمان بستگی دارد.
انتخاب بی حسی مناسب را به بیمار بسپارید
در این مقاله کوشیدیم تا انواع بی حسی دندان در دندانپزشکی و تفاوتهای آنها را با زبانی ساده برای شما شرح دهیم. توجه داشته باشید که این مطالب با هدف افزایش آگاهی شما تهیه شده است؛ انتخاب نهایی و تخصصی روش بی حسی همواره بر عهده دندانپزشک است. بنابراین، لطفاً هنگام مراجعه، تمام سوابق پزشکی و حساسیتهای خود را با ایشان در میان بگذارید تا بهترین و ایمنترین گزینه برای شما انتخاب شود.
چنانچه پرسشی در این زمینه دارید، میتوانید آن را در بخش نظرات مطرح کنید تا کارشناسان ما در کوتاهترین زمان ممکن پاسخگوی شما باشند. همچنین برای دریافت مشاوره تخصصی، امکان ارتباط آنلاین با کلینیک دندانپزشکی مدرن فراهم است.
سؤالات متداول درباره انواع بی حسی دندان
ماندگاری انواع بی حسی چقدر است؟
ماندگاری بی حسی معمولاً بین ۱ تا ۴ ساعت است و به نوع دارو، محل تزریق و شرایط بدن فرد بستگی دارد. بیحسی لب و گونه ممکن است کمی بیشتر از بیحسی خود دندان باقی بماند.
آیا بی حسی دیجیتال بهتر از آمپول معمولی است؟
بیحسی دیجیتال دارو را با فشار و سرعت کنترلشده تزریق میکند و معمولاً درد و استرس کمتری دارد. بااینحال، اثر داروی آن الزاماً قویتر از آمپول معمولی نیست.
آیا نوع بی حسی کودکان متفاوت است؟
بله، در کودکان مقدار دارو و روش تزریق براساس سن، وزن، نوع درمان و میزان اضطراب انتخاب میشود. گاهی از ژل بیحسی یا روشهای آرامبخشی نیز کمک گرفته میشود.
چرا گاهی بی حسی دندان اثر نمیکند؟
عفونت و التهاب، اضطراب شدید، تفاوتهای آناتومیکی و محل نامناسب تزریق میتوانند اثر بیحسی را کاهش دهند. در این شرایط دندانپزشک نوع دارو یا روش تزریق را تغییر میدهد.
